Antalya Kitanaura Antik Kenti: Kumluca'nın 1300 Metre Yükseklikteki Arkeolojik Hazinesi

Antalya'nın Kumluca ilçesine bağlı Gölcük Mahallesi'nin Saraycık Mevkii'nde, denizden 1300 metre yükseklikte konumlanan Kitanaura Antik Kenti (Grekçe: Κιτάναυρα), Likya Bölgesi'nin en az bilinen ama en çarpıcı yerleşimlerinden biridir. Doğu-batı yönünde uzanan bir tepe üzerinde kurulu bu antik kent, batı ve kuzey taraflarını sarp kayalıklarla koruyan doğal bir akropol yapısına sahiptir. İdebessos'a 17-18 kilometre mesafedeki bu tepe yerleşimi, surlarla çevrili stratejik konumuyla dikkat çeker. Kentin adı ve konumu, Stadiasmus Patarensis olarak bilinen Patara Yol Anıtı sayesinde kesinlik kazanmıştır. Bu epigrafik bulgu, 19. yüzyılda Spratt ve Forbes tarafından Apollonia, Schönborn tarafından Mnara olarak yanlış lokalize edilen kentin gerçek kimliğini ortaya koymuştur.

Hamam-Jimnazyum Kompleksi: Kentin Kalbi

Kitanaura'nın en etkileyici kamu yapısı, akropolün güneybatısında, orman yolunun hemen bitişiğinde konumlanan Hamam-Jimnazyum Kompleksi'dir. Kuzey-güney doğrultusunda uzanan bu yapı, 700 metrekare boyutuyla Likya'nın orta büyüklükteki bir şehri için olağanüstü bir ölçeğe sahiptir. Kompleks, bir palaestra ile birlikte yedi bölümden oluşur ve her bölüm farklı bir işlevi karşılamak üzere tasarlanmıştır. Apodyterium olarak adlandırılan soyunma-giyinme bölümü, kemerli nişleriyle mimari açıdan büyüleyici bir görünüm sunar. Bu nişler, antik dönemde kullanıcıların giysilerini ve eşyalarını bıraktıkları bölmeler olarak işlev görmüştür.

Hamamın su ihtiyacını karşılamak için düzensiz kesme bloklardan inşa edilmiş devasa bir su kemeri kalıntısı, kentin altyapı mühendisliğine verdiği önemi gösterir. Bu yapının büyüklüğü ve konumu, Kitanaura'nın gezginler tarafından kullanılan yolların kesiştiği stratejik bir noktada bulunduğunu ve geçici ziyaretçilere de hizmet verdiğini düşündürmektedir. Hamam-jimnazyum komplekslerinin antik dünyada sadece hijyen değil, aynı zamanda sosyalleşme, eğitim ve kültürel etkinlikler için kullanıldığı bilinir. Kitanaura'daki bu yapı, kentin toplumsal yaşamının merkezi olmalıdır.

Bizans Dönemi Dini Mimarisi

Kitanaura'da tespit edilen beş kilise, kentin Geç Antik Çağ'da Hristiyanlığın yayılmasıyla öneminin arttığını gösteren en somut kanıtlardır. Akropolün güneybatı ucunda erken Bizans dönemine ait bir bazilika kalıntısı bulunurken, merkeze daha yakın bir konumda büyük bir bazilika dikkat çeker. Bu büyük bazilikanın mimari planı oldukça belirgindir:

• Üç giriş kapısı: Cemaatin farklı yönlerden yapıya erişimini sağlayan düzenleme
• Narthex: Ana mekâna geçişten önce hazırlık alanı
• Üç nef: İki sütun sırası ile ayrılmış ibadet mekanları
• Apsis: Doğu yönünde konumlanan yarım daire planlı sunak bölümü

Büyük bazilikanın kuzey yanı boyunca uzanan büyük, dikdörtgen planlı sarnıç, kentteki en büyük su deposu olarak işlev görmüştür. Bu sarnıç, hem dini yapının hem de çevresindeki yerleşimin su ihtiyacını karşılamak için inşa edilmiştir. Kitanaura'nın Bizans döneminde Perge Metropoliti'ne bağlı önemli bir piskoposluk merkezi olduğu bilinmektedir. Beş kilisenin varlığı, bu dini statünün mimari yansımasıdır.

Surlar ve Savunma Sistemi

Akropolü çevreleyen surlar, Kitanaura'nın savunma mimarisinin temel unsurlarıdır. 1.30 metre kalınlığında olan bu surlar, bazı bölümlerde 5-6 metre yüksekliğe kadar korunabilmiştir. Stratigrafik gözlemler, surların en eski evresinin Helenistik döneme, son evresinin ise Bizans dönemine tarihlendiğini gösterir. Bu durum, kentin savunma sisteminin yüzyıllar boyunca sürekli onarım ve güçlendirme gördüğünü ortaya koyar.

Surların inşasında kullanılan teknik ve malzeme, dönemsel farklılıklar gösterir. Helenistik evrede düzgün kesme taş bloklar tercih edilirken, Bizans onarımlarında daha düzensiz malzeme kullanımı göze çarpar. Akropolün doğal topografyası, batı ve kuzey taraflarındaki sarp kayalıklarla zaten korunduğu için, sur duvarları özellikle güney ve doğu yamaçlarında yoğunlaşmıştır.

Nekropol ve Saraycık Heroonu

Akropolün batısından kuzeye doğru uzanan orman yolunun her iki yanı, yoğun bir nekropol alanı oluşturur. Bu mezarlık bölgesinde farklı tipte mezar yapıları bir arada bulunur:

• Aedikula mezarlar: Tapınak cepheli anıtsal mezarlar
• Lahitler: Dikdörtgen sanduka formlu gömü yapıları
• Khamosorion: Zemin seviyesinde inşa edilmiş mezar odaları
• Ostothekler: Kemik sandıkları için tasarlanmış küçük yapılar

Nekropolün en ünlü yapısı, Saraycık Heroonu'dur. Bir podyum üzerinde yükselen bu anıtsal mezar, orthostatlar ve ante duvarlarının cephelerinde yer alan askeri giysi ve silah kabartmalarıyla dikkat çeker. Bu kabartmalar, mezarda yatan kişinin askeri kimliğini ve toplumsal statüsünü vurgular. Heroonlar, antik dönemde kahramanlaştırılan kişiler için inşa edilen özel mezar yapılarıdır ve Saraycık Heroonu, Kitanaura'nın elit sınıfının gücünü gösteren önemli bir kanıttır.

Tarihi Kimlik ve Sikke Bastırma Geleneği

Kitanaura'nın tarihi, antik yazarlar tarafından pek bahsedilmediği için sınırlı kaynaklara dayanır. Ancak Helenistik döneme ait "Kita" lejantlı sikkeler, kentin bu dönemde bağımsız sikke bastırma hakkına sahip olduğunu gösterir. Sikke basma yetkisi, antik dünyada bir kentin ekonomik ve politik özerkliğinin en önemli göstergelerinden biridir. Bu sikkeler, Kitanaura'nın yerel bir yönetim merkezine sahip olduğunu ve bölgesel ticaret ağlarına entegre olduğunu kanıtlar.

Kentin adı, Grekçe Κιτάναυρα (Kitanaura) olarak yazılır ve bu isim, Patara Yol Anıtı'nda açıkça geçer. Bu epigrafik kayıt, modern arkeolojik araştırmaların başlangıç noktası olmuştur. 19. yüzyılda yapılan ilk keşif gezilerinde kentin yanlış lokalize edilmesi, antik coğrafya çalışmalarının ne kadar karmaşık olduğunu gösterir.

Modern Araştırmalar ve UNESCO Süreci

2004-2007 yılları arasında Prof. Dr. Nevzat Çevik liderliğindeki Akdeniz Üniversitesi ekibi, Kitanaura'da kapsamlı yüzey araştırmaları ve belgeleme çalışmaları gerçekleştirmiştir. Bu çalışmalar, kentin mimari yapılarını, nekropol alanını ve savunma sistemini sistematik olarak kayıt altına almıştır. Elde edilen veriler, Kitanaura'nın Likya Bölgesi'ndeki yerini ve önemini anlamak için kritik bir temel oluşturmuştur.

2009 yılında Kitanaura, "Likya Uygarlığı Antik Kentleri" kapsamında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne önerilmiştir. Bu öneri, kentin evrensel değerinin uluslararası düzeyde tanınması için önemli bir adımdır. UNESCO sürecine dahil edilmesi, Kitanaura'nın korunması ve gelecek nesillere aktarılması için gerekli yasal ve bilimsel altyapının oluşturulmasını sağlamıştır.

Kazının Anlattıkları: Bir Piskoposluk Merkezinin İzleri

Kitanaura'nın arkeolojik kalıntıları, kentin Helenistik dönemdenBizans dönemine kadar kesintisiz bir yerleşim gördüğünü ortaya koyar. Hamam-jimnazyum kompleksinin büyüklüğü, kentin sadece yerel halka değil, bölgesel yolculara da hizmet veren bir merkez olduğunu düşündürür. Beş kilisenin varlığı, Geç Antik Çağ'da Hristiyanlığın bölgede ne kadar güçlü bir şekilde kök saldığını gösterir. Saraycık Heroonu'ndaki askeri kabartmalar, Kitanaura'nın elit sınıfının askeri geleneklerle bağlantısını vurgular.