Antalya Side Antik Kenti: Manavgat'ın Tarihsel Süreklilik ve Kopuş Noktalarıyla Şekillenen Antik Mirası

Antalya'nın Manavgat ilçesinde yer alan Side Antik Kenti, bir tarihçi gözüyle incelendiğinde, Anadolu'nun siyasi ve kültürel dönüşümlerinin en çarpıcı örneklerinden birini sunar. 350-400 metre genişliğindeki yarımada üzerinde kurulmuş olan bu antik yerleşim, MÖ 7. yüzyıldan MS 9. yüzyıla kadar süren uzun tarihsel süreci boyunca, farklı medeniyetlerin egemenlik mücadelelerinin ve kültürel etkileşimlerinin merkezi olmuştur.

Erken Dönem Siyasi Yapılanma ve Egemenlik Değişimleri

Side'nin tarihsel gelişimi, MÖ 7. yüzyılda bir yerleşim merkezi olarak başlamış ve aynı dönemde Yunan göçleriyle birlikte demografik ve kültürel bir dönüşüm yaşamıştır. Kentin adının Luvi/Anadolu dilinde "nar" anlamına gelmesi, bölgenin Hellenleşme öncesi yerel kültürel katmanlarını işaret etmektedir. Bu durum, MÖ 3. yüzyıla kadar kente özgü, henüz tam çözülememiş Hint-Avrupa kökenli bir dilin konuşulduğu yazıtsal verilerle de desteklenmektedir.

MÖ 6. yüzyılda Lidya Krallığı'nın, ardından MÖ 547-546'da Pers egemenliğinin kurulması, Side'nin Anadolu'daki büyük siyasi dönüşümlerin bir parçası haline geldiğini göstermektedir. Pers devrinde sikke basması, kentin ekonomik ve idari açıdan önemli bir konuma sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Helenistik Dönem: Siyasi Parçalanma ve Kültürel Gelişim

MÖ 334'te Büyük İskender'e direniş göstermeden teslim olması ve İskender'in sikke basım merkezlerinden biri haline gelmesi, Side'nin pragmatik siyasi yaklaşımını yansıtmaktadır. Helenistik Dönem'de Ptolemaioslar (MÖ 301-215) ve Seleukoslar (MÖ 215 sonrası) arasında el değiştirmesi, dönemin karakteristik siyasi istikrarsızlığının yerel yansımalarını göstermektedir.

MÖ 2. yüzyılda Ptolemaioslar döneminde yaşanan altın çağ, güçlü ticaret filosu sayesinde gerçekleşmiş ve kent bir bilim-kültür merkezi olarak tanınmıştır. Suriye krallarından VII. Antiokhos'un (Sidetes) gençliğinde burada eğitim görmesi, kentin Doğu Akdeniz'deki entelektüel prestijini kanıtlamaktadır.

Roma Dönemi: Entegrasyon ve Mimari Dönüşüm

MÖ 188'de Apameia Barışı ile Bergama Krallığı'na bırakılmasına rağmen, kentin kısa süre sonra bağımsızlığını kazanması, Roma'nın henüz bölgede doğrudan kontrolü sağlayamadığını göstermektedir. MÖ 1. yüzyılda Pisidya ve Kilikya merkezli korsanlık faaliyetleri nedeniyle liman ve pazarını korsanlara açmak zorunda kalması, dönemin güvenlik sorunlarının ekonomik yaşam üzerindeki etkilerini ortaya koymaktadır.

MÖ 78'de Romalı Konsül Publius Servilius'un bölgeyi temizlemesiyle Roma İmparatorluğu'na bağlanması ve MÖ 25'ten itibaren Roma eyaletinin bir kenti olması, sistemli Roma entegrasyonunun başlangıcını işaret etmektedir. MS 2. ve 3. yüzyıllarda, özellikle köle ticaretiyle yaşanan parlak dönem, Roma ekonomik sisteminin yerel dinamiklerle nasıl bütünleştiğini göstermektedir.

Hristiyanlık Dönemi ve Bizans Egemenliği

MS 4. yüzyılda başlayan Hristiyanlaşma süreci ve MS 5. yüzyılda Pamfilya Metropolisi (Piskoposluk Merkezi) olması, Side'nin dini dönüşümündeki kritik aşamaları yansıtmaktadır. MS 3. yüzyılda antik tiyatronun orkestrasının duvarla çevrilerek arenaya dönüştürülmesi, MS 5. yüzyılda içine şapeller yapılarak kutsal mekân olarak kullanılması, kültürel ve dini değişimin mimari yansımalarını göstermektedir.

Çöküş ve Terk Edilme Süreci

MS 7-9. yüzyıllardaki Arap akınları, yangınlar ve depremler kentin zayıf düşmesine ve terk edilmesine yol açmıştır. 12. yüzyılda Arap coğrafyacısı İdrisi'nin burayı "Yanık Antalya" (ölü kent) olarak tanımlaması, kentin tamamen işlevini yitirdiğini belgeleyen çağdaş bir tanıklıktır.

13. yüzyılda Selçuklu, 14. yüzyılda Hamitoğulları ve Tekelioğulları egemenliğine girmesine rağmen, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde yerleşim görmemesi, kentin stratejik önemini kaybettiğini göstermektedir. 1895-97 yıllarında Giritli Müslüman göçmenler tarafından yarımada ucuna Selimiye köyünün kurulması, 19. yüzyıl sonlarında Osmanlı göç politikalarının yerel yansımalarını ortaya koymaktadır.

Mimari Miras ve Tarihsel Katmanlar

Side'nin mimari kalıntıları, farklı dönemlerin üst üste bindiği tarihsel katmanları yansıtmaktadır. Antik tiyatro, çeşmeler, su yolu, hastane, sütunlu caddeler, hamamlar ve tapınaklar, Roma şehir planlamasının sistematik uygulamasını göstermektedir. Tiyatronun oturma sıralarının yapay bir yamaç üzerine oturtulması tekniği, Anadolu'daki tek örnek olarak mimari yenilikçiliği yansıtmaktadır.

Side Müzesi'nde sergilenen Helenistik, Roma ve Bizans dönemlerine ait eserler, kentin kültürel süreklilik ve kopuşlarının somut kanıtlarını sunmaktadır. Dionysos Frizi ve Apollon Tapınağı'ndaki Medusa kabartmaları, Roma sanatının yerel uyarlamalarını göstermektedir.

Sonuç: Tarihsel Süreklilik ve Kopuş Analizi

Side Antik Kenti, bir tarihçi perspektifinden değerlendirildiğinde, Anadolu'nun siyasi, kültürel ve dini dönüşümlerinin mikro ölçekteki yansımalarını sunan önemli bir vaka çalışmasıdır. MÖ 7. yüzyıldan MS 9. yüzyıla kadar süren tarihsel süreci, farklı medeniyetlerin egemenlik mücadelelerinin ve kültürel etkileşimlerinin nasıl yerel dinamiklerle şekillendiğini göstermektedir.