Antalya Yivli Minare Camii: Selçuklu Mimarisinin Akdeniz'deki İhtişamlı Tanığı

Antalya'nın Kaleiçi bölgesinde, Kalekapısı Mevkii'nde yükselen Yivli Minare Camii, Anadolu Selçuklu döneminin Akdeniz havzasındaki en önemli mimari eserlerinden biridir. I. Alaaddin Keykubat döneminde, 1230 yılında inşa edilen minare ve 1372 tarihindeBalaban Tavşi tarafından yaptırılan cami yapısı, Antalya'nın İslamlaşma sürecinin somut bir göstergesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Yüksek bir teras üzerinde konumlanan külliye, hem stratejik hem de sembolik açıdan Antalya'ya hakim bir noktada yer alır. Bu çalışmada, Yivli Minare Camii'nin mimari özellikleri, tarihsel gelişimi ve kültürel önemi kronolojik bir perspektifle ele alınacaktır.

Selçuklu Dönemi Mimari Geleneğinin Antalya'daki Tezahürü

Anadolu Selçuklu Devleti'nin XIII. yüzyıl başlarında Akdeniz kıyılarına yönelik genişleme politikası, Antalya'nın 1207 yılında Türk hakimiyetine girmesiyle somut bir zemin bulmuştur. I. Alaaddin Keykubat döneminde (1220-1237) gerçekleştirilen imar faaliyetleri, kentin İslami kimliğinin inşasında belirleyici rol oynamıştır. Yivli Minare'nin 1230 tarihli kitabesi, bu sürecin kronolojik bir işareti olarak değerlendirilmelidir. Antalya'daki ilk İslami yapılardan biri olan bu eser, Selçuklu iktidarının bölgedeki varlığını görsel ve sembolik düzlemde pekiştirmiştir.

Minarenin inşası, sadece dini bir ihtiyacı karşılamakla kalmamış, aynı zamanda Selçuklu sultanının siyasi otoritesini de temsil etmiştir. Kalekapısı Mevkii'nde, kentin en görünür noktasında yükselen yapı, hem yerleşik halka hem de denizden gelen yabancılara Türk-İslam hakimiyetini ilan eden bir anıt işlevi görmüştür. Bu bağlamda, Yivli Minare'nin mimari formu, Anadolu Türk mimarisinde yivli minare geleneğinin öncüsü olarak özel bir yere sahiptir.

Mimari Özellikleri ve Yapısal Analiz

Yivli Minare, zeminden yukarıya doğru kaide, pabuç, tambur, gövde, şerefe, petek ve külah bölümlerinden oluşan klasik bir Selçuklu minare şemasını takip eder. Blok kesme taş kaide üzerine inşa edilen kırmızı tuğla gövde, sekiz adet yarım daire profilli yivden oluşur; bu karakteristik form, yapıya "Yivli" adını kazandırmıştır. 38 metre yüksekliğindeki minareye 90 basamaklı bir merdivenle çıkılmaktadır. Gövdede yer alan turkuaz ve kobalt mavisi renkli çini mozaik süslemeler, Selçuklu çini sanatının estetik anlayışını yansıtır. Şerefe altındaki mukarnas süslemeler ve batı cephesindeki nişlerde yer alan inşa kitabesi, yapının sanatsal değerini artıran unsurlardır.

Cami binası, minareden yaklaşık bir buçuk asır sonra, 1372 yılında inşa edilmiştir. Dikdörtgen planlı, tek katlı yapının 1.08 metre kalınlığındaki duvarları, sağlam bir strüktürel yapı sunmaktadır. Caminin üst örtüsü, doğu-batı yönlü 12 sütun ile altı bölüme ayrılmış olup, her bölüm bir kubbe ile örtülmüştür. Bu altı kubbeli plan şeması, Anadolu'daki çok kubbeli cami tipinin günümüze ulaşan en eski örneklerinden biri olması açısından mimarlık tarihi için kritik öneme sahiptir.

Yapıda kullanılan malzemeler, tarihsel katmanların iç içe geçmişliğini göstermektedir:

• Roma ve Bizans Devşirme Malzemesi: Cami yapısında kullanılan mimari levhalar, bölgenin antik dönem mirasının yeniden değerlendirildiğini gösterir.
• Kırmızı Tuğla Gövde: Minare gövdesinin tuğla malzeme ile inşası, Selçuklu tuğla işçiliğinin teknik yetkinliğini sergiler.
• Blok Kesme Taş Kaide: Minarenin temel kısmında kullanılan kesme taş, yapının sağlamlığını garanti altına almıştır.

Cami içinde yapılan arkeolojik kazılarda su kanalları, ısıtma-soğutma sistemi olduğu düşünülen yapılar ve sekiz adet mezar ortaya çıkarılmıştır. Bu bulgular, yapının altında daha erken dönemlere ait bir yerleşim katmanının varlığına işaret etmektedir.

Külliye Yapıları ve Kentsel Doku İçindeki Konumu

Yivli Minare Külliyesi, sadece cami ve minareden ibaret değildir. Külliye içinde yer alan yapılar, Selçuklu döneminin Antalya'daki en önemli eser topluluğunu oluşturur. Bu yapılar şunlardır:

• Gıyaseddin Keyhüsrev Medresesi: Eğitim işlevini üstlenen medrese, külliyenin ilmi boyutunu temsil eder.
• Selçuklu Medresesi (Atabey Armağan Medresesi): Bir diğer eğitim kurumu olarak külliyenin entelektüel altyapısını güçlendirir.
• Mevlevihane: Tasavvufi geleneğin somut bir yansıması olarak külliyeye manevi bir derinlik katar.
• Zincirkıran Mehmet Bey Türbesi: Yerel bir tarihi şahsiyetin anısını yaşatan türbe, külliyenin sosyal hafızadaki yerini pekiştirir.
• Nigâr Hatun Türbesi: Kadın bir tarihi figürün anıldığı türbe, toplumsal cinsiyet perspektifinden de değerlendirilmeye açıktır.

Külliye, Kaleiçi'nin merkezinde, Cumhuriyet Meydanı, Saat Kulesi ve Kaleiçi Marina'ya yürüme mesafesinde konumlanmıştır. Bu merkezi konum, yapının kentsel dokudaki işlevsel ve sembolik önemini artırmaktadır. Asansör ile marinaya iniş noktasına yakınlığı, modern ulaşım altyapısıyla tarihsel dokunun entegrasyonunu sağlamaktadır.

Tarihsel Dönüşümler ve Restorasyon Süreçleri

Yivli Minare Camii, yüzyıllar boyunca çeşitli onarım ve restorasyon süreçlerinden geçmiştir. 1372 tarihinde Balaban Tavşi tarafından caminin yaptırılması veya yeniden inşa edilmesi, yapının sürekli bir bakım ve onarım geleneği içinde olduğunu göstermektedir. 1972 yılında yaşanan yangın, cami yapısına ciddi hasar vermiş, bu durum 1973 yılında kapsamlı bir restorasyon sürecini zorunlu kılmıştır. 2007 yılında gerçekleştirilen ikinci büyük restorasyon, yapının günümüze sağlam bir şekilde ulaşmasını sağlamıştır.

Bu restorasyon süreçleri, kültürel mirasın korunmasında modern bilimsel yöntemlerin uygulanmasının önemini ortaya koymaktadır. Yapının 2016 yılından bu yana UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alması, uluslararası düzeyde tanınırlığını ve koruma sorumluluğunu artırmıştır. Bu statü, Yivli Minare Camii'nin sadece yerel değil, evrensel bir miras olarak kabul edildiğini göstermektedir.

Kültürel Miras Değeri ve Günümüzdeki İşlevi

Yivli Minare, Antalya'nın sembolü ve en tanınan simgesi olarak, kentin görsel kimliğinin ayrılmaz bir parçasıdır. Anadolu Türk mimarisinde yivli minare formunun öncüsü olması, yapının mimarlık tarihi açısından taşıdığı özgün değeri vurgular. Külliye, Selçuklu döneminin Antalya'daki en önemli eser topluluğu olarak, bölgenin tarihsel katmanlarını anlamak için kritik bir referans noktasıdır.

Cami, halen ibadete açık bir Ulucami olarak işlevini sürdürmektedir. Bu durum, yapının sadece bir müze nesnesi olmadığını, yaşayan bir kültürel miras olduğunu göstermektedir. Külliye içindeki Mevlevihane ve türbeler, inanç turizmi açısından da önemli bir çekim merkezi oluşturmaktadır. Giriş ücretsiz olan cami ve külliye alanları, yerli ve yabancı ziyaretçilere açıktır. Akşam ışıklandırmasıyla veya gün batımında görülmesi, yapının estetik etkisini artıran unsurlardır.

Akademik Perspektiften Değerlendirme

Yivli Minare Camii, Anadolu Selçuklu mimarisinin Akdeniz havzasındaki en önemli temsilcilerinden biri olarak, mimarlık tarihi, sanat tarihi ve kentsel tarih disiplinleri açısından zengin bir araştırma alanı sunmaktadır. Yapının inşa tarihi olan 1230 yılı, Selçuklu iktidarının Anadolu'daki konsolidasyon sürecinin doruk noktasına denk gelmektedir. Bu dönemde gerçekleştirilen imar faaliyetleri, sadece fiziksel bir dönüşümü değil, aynı zamanda kültürel ve toplumsal bir dönüşümü de beraberinde getirmiştir.

Caminin 1372 yılında inşa edilmesi, Beylikler döneminde Antalya'nın yerel dinamiklerini yansıtmaktadır. Balaban Tavşi'nin bu yapıyı yaptırması veya onarması, yerel iktidar sahiplerinin dini ve sosyal altyapıya yaptıkları katkıların somut bir örneğidir. Yapıda kullanılan Roma ve Bizans devşirme malzemesi, Anadolu'nun çok katmanlı tarihsel dokusunun mimari bir yansıması olarak değerlendirilmelidir. Bu durum, kültürel sürekliliğin ve dönüşümün iç içe geçtiği bir tarihsel sürecin göstergesidir.