Burdur Ulu Cami: Burdur'un 700 Yıllık Selçuklu Mimarisi Hazinesi

Yirmi yıllık sanat tarihçisi deneyimimde, Anadolu'nun dört bir yanındaki tarihi yapıları inceleme fırsatı buldum. Ancak Burdur Ulu Cami, Selçuklu ve Beylikler dönemi mimari geleneğinin en saf halini yansıtan nadir örneklerden biri olarak karşımda duruyor. Pazar Mahallesi'ndeki yüksek tepede konumlanan bu yapı, sadece bir ibadet mekanı değil, aynı zamanda 700 yıllık mimari geleneğin canlı bir tanığıdır.

Tarihsel Katmanların İzinde: 1300'den Günümüze

1300 yılında Hamitoğlu Dündar Bey tarafından yaptırılan Burdur Ulu Cami, benim için özellikle ilginç bir vaka çalışması sunuyor. Çünkü bu yapı, Anadolu Beylikleri döneminin mimari anlayışını günümüze taşıyan önemli bir belge niteliğinde. Sanat tarihçisi gözüyle değerlendirdiğimde, caminin geçirdiği restorasyon süreçleri, Osmanlı döneminden Cumhuriyet dönemine kadar uzanan geniş bir zaman dilimini kapsıyor.

1749'da Çelik Mehmet Paşa tarafından gerçekleştirilen restorasyon, 18. yüzyıl Osmanlı onarım geleneğinin karakteristik özelliklerini yansıtıyor. Bu dönemde yapılan müdahaleler, genellikle özgün mimari karakteri koruma amacı güdüyordu - ki bu yaklaşım, modern restorasyon ilkelerimizle de örtüşüyor.

1914 depreminde minarenin yıkılması ve 1919'da ahşap karkas olarak yeniden inşa edilmesi, mimarlık tarihi açısından son derece önemli bir dönüm noktası. Bu yeniden yapım süreci, geleneksel Anadolu ahşap işçiliğinin 20. yüzyıl başlarındaki durumunu gözler önüne seriyor. 1971 depreminde yaşanan hasarlar ve Vakıflar İdaresi'nin onarım çalışmaları ise, modern koruma anlayışının bu tarihi yapıya nasıl uygulandığını gösteriyor.

Mimari Dil ve Selçuklu Geleneği

Burdur Ulu Cami'nin mimari karakteristiği, benim uzun yıllar boyunca incelediğim Selçuklu ve Beylikler dönemi Ulu Camilerinin tipik özelliklerini taşıyor. Kuzey, doğu ve batıda yer alan üç giriş kapısı sistemi, bu dönem cami mimarisinin fonksiyonel yaklaşımını yansıtıyor. Bu çoklu giriş sistemi, hem ibadet eden cemaatin rahat dolaşımını sağlıyor hem de yapının toplumsal işlevini güçlendiriyor.

İçten yarım kubbeli tasarım ve kuzey kapısı yönündeki ikinci cemaat yerinin üç kubbe ile örtülmesi, Anadolu cami mimarisinin özgün çözümlerinden biri. Bu mimari düzenleme, hem akustik hem de mekansal açıdan son derece başarılı bir sonuç ortaya koyuyor. Kuzey cephesindeki dikdörtgen planlı son cemaat yeri, beden duvarlarından daha alçak ve ayrı bir yapı görünümü sergiliyor - bu detay, Selçuklu döneminin modüler mimari anlayışını gösteriyor.

Malzeme Seçimi ve Yapım Tekniği

Sanat tarihçisi olarak en çok dikkatimi çeken unsurlardan biri, yapının malzeme seçimi ve inşa tekniği. Kesme blok taş duvarlar, dönemin ustalarının taş işçiliğindeki maharetini ortaya koyuyor. Bu teknik, hem dayanıklılık hem de estetik açıdan mükemmel bir sonuç yaratmış. Ahşap tavan ve kiremit çatı kombinasyonu, Anadolu'nun iklim koşullarına mükemmel bir uyum sağlıyor.

Mihrap ve minberin mermerden yapılması, yapının önem derecesini ve dönemin sanat anlayışını yansıtıyor. Mermer işçiliği, Selçuklu döneminin en gelişmiş sanat dallarından biriydi ve bu camideki örnekler, o dönemin ustalarının teknik yetkinliğini gösteriyor.

Süsleme Sanatı ve İkonografik Analiz

Minarelerin şerefe altlarındaki baklava ve stalaktit motifleri, İslam sanatının geometrik süsleme geleneğinin en güzel örneklerinden. Bu motifler, sadece dekoratif amaçlı değil, aynı zamanda derin sembolik anlamlar taşıyor. Stalaktit (mukarnas) süslemesi, İslam mimarisinin en karakteristik unsurlarından biri olarak, göğün kubbesi metaforunu mimari dile çeviriyor.

Baklava motifleri ise, Türk-İslam sanatının geometrik düzen anlayışını yansıtıyor. Bu süslemeler, matematiksel hesaplamalarla oluşturulmuş ve sonsuzluk kavramını görsel olarak ifade ediyor.

Mimari Detayların Analizi

Beden duvarlarındaki iki sıra halinde dizilmiş sivri kemerli pencereler, hem işlevsel hem de estetik açıdan mükemmel bir çözüm sunuyor. Bu pencere düzeni, iç mekana dengeli bir ışık dağılımı sağlarken, dış cephede ritmik bir kompozisyon yaratıyor. Sivri kemer formu, Selçuklu mimarisinin en karakteristik unsurlarından biri.

Kuzeydoğu ve kuzeybatı köşelerindeki kare kaideli, çokgen gövdeli iki minare sistemi, Anadolu cami mimarisinin tipik özelliklerinden. Bu minare tipolojisi, hem yapısal dayanıklılık hem de estetik açıdan başarılı bir sonuç ortaya koyuyor. Ahşap karkas yapısı ve geniş kare plan, yapının deprem gibi doğal afetlere karşı direncini artırıyor.

Kültürel Miras Değeri ve Koruma

Burdur Ulu Cami, sadece Burdur'un değil, tüm Anadolu'nun en önemli dini yapılarından biri olarak karşımızda duruyor. Selçuklu ve Beylikler dönemi Ulu Camilerinin tipik özelliklerini günümüze taşıması, bu yapıyı kültürel miras açısından paha biçilmez kılıyor.

Pazar düzlüğündeki yüksek tepe üzerindeki konumu, yapının sadece dini değil, aynı zamanda toplumsal bir odak noktası olduğunu gösteriyor. Bu konum seçimi, Selçuklu döneminin şehir planlama anlayışını yansıtıyor.

Yirmi yıllık deneyimimde gördüğüm kadarıyla, Burdur Ulu Cami gibi yapılar, geçmişle günümüz arasında köprü görevi görüyor. Bu yapının korunması ve gelecek nesillere aktarılması, sadece mimarlık tarihi açısından değil, kültürel kimliğimizin sürekliliği açısından da hayati önem taşıyor.