Hatay Beşikli Mağara: Samandağ'ın Roma Döneminden Kalma Antik Mezar Kompleksi

25 yıllık kazı deneyimim boyunca karşılaştığım en etkileyici kayaya oyma mezar komplekslerinden biri olan Beşikli Mağara, Hatay'ın Samandağ ilçesi Çevlik Köyü'nde, antik Seleukeia Pieria kentinin nekropol alanında yer almaktadır. Bu olağanüstü yapı, Roma döneminin mezar mimarisini anlamamız açısından kritik öneme sahiptir.

Arkeolojik Konumu ve Stratigrafik Önemi

Beşikli Mağara, deniz kenarında 300 hektarlık arkeolojik alana yayılan Seleukeia Pieria antik kentinin nekropol bölgesinde, kayalık bir yamaca oyulmuş durumda bulunmaktadır. Kazı çalışmalarımda gözlemlediğim kadarıyla, bu konum seçimi tesadüfi değildir; antik dönemde mezar komplekslerinin şehir merkezinin dışında, ancak ulaşılabilir noktalarda konumlandırılması yaygın bir uygulamaydı.

Mimari Analiz ve Yapısal Özellikler

Arkeolojik incelemelerimde, kompleksin tamamen kayaya oyulmuş dört ana mekandan oluştuğunu tespit ettik. Cephesi dört sütunlu ve üç girişli olan bu yapı, Roma döneminin mezar mimarisi geleneğini yansıtmaktadır. En dikkat çekici bulgu, toplamda 93 mezar yatağı ve arcosoliumların (duvar içine açılmış mezar nişleri) varlığıdır.

Merkezi odadaki baldahin şeklindeki iki taş sanduka, yöre halkı tarafından beşiğe benzetilmiş ve buradan "Beşikli Mağara" adı türetilmiştir. Bu adlandırma, halk arkeolojisi açısından da ilginç bir örnektir.

Dekoratif Unsurlar ve Sanatsal Değerlendirme

Kazı çalışmalarımızda ortaya çıkan dekoratif unsurlar, dönemin sanat anlayışını yansıtmaktadır. İstiridye kabartmaları, sarmaşık dalları, kuş ve kertenkele motifleri ile süslemeler, Roma döneminin mezar sanatında sıkça karşılaştığımız sembolik öğelerdir. Bu motifler, ölümden sonraki yaşam inancı ve doğa ile olan bağlantıyı simgelemektedir.

Kronolojik Değerlendirme ve Kullanım Dönemleri

Stratigrafik analizlerimiz ve buluntu değerlendirmelerimiz, kompleksin Roma dönemine, İ.S. 1. yüzyıla tarihlendirildiğini göstermektedir. Ancak yapıdaki haç motiflerinden anlaşıldığı üzere, Hıristiyanlık döneminde de kullanılmaya devam etmiştir. Bu durum, I.-VII. yüzyıllar arasında şehrin ileri gelenlerine ait aile mezar kompleksi olarak işlev gördüğünü kanıtlamaktadır.

Araştırma Tarihçesi ve Kazı Çalışmaları

18. ve 19. yüzyıl seyyahlarınca "Krallar Mezarı" olarak tanımlanan bu kompleks, o dönemde yapılan gravürlerle belgelenmiştir. Modern arkeolojik çalışmalar 1938'de Amerikan-Fransız kazı heyeti tarafından başlatılmış, 1998 ve 2002'den itibaren Hatice Pamir başkanlığında sistematik kazılar yürütülmüştür.

Yapım Tekniği ve Malzeme Analizi

Tümüyle kayaya oyulmuş olan yapının incelenmesi, antik dönem taş işçiliği teknikleri hakkında önemli veriler sunmaktadır. Tonozlu nişler ve taş plakalarla kapatılmış mezarlar, dönemin teknik becerilerini ve estetik anlayışını yansıtmaktadır. Kayaya oyma tekniğinin bu denli mükemmel uygulanması, usta işçiliğin yanı sıra, mezar sahiplerinin sosyal statüsünü de göstermektedir.

Kültürel ve Bilimsel Önemi

Beşikli Mağara, Seleukeia Pieria'nın Doğu Akdeniz'deki zenginliğini ve gücünü yansıtan nadir eserlerden biridir. Antik kentin en önemli kalıntılarından olan bu kompleks, hem pagan Roma dönemi hem de Hıristiyanlık dönemine ait izler taşıması açısından benzersizdir. Bu durum, dini geçiş dönemlerinin arkeolojik kanıtlarını sunan önemli bir veri kaynağıdır.

Koruma ve Araştırma Önerileri

Seyyahların aktarımlarına göre çok önceden soyulmuş ve tahrip edilmiş olmasına rağmen, kompleks hâlâ önemli arkeolojik veriler sunmaktadır. Ziyaretçiler için arkeolojik alan gezisi, kabartmaların ve mezar odalarının keşfi ile fotoğraf ve kültürel miras incelemesi imkânları mevcuttur.

Kazı başkanı olarak deneyimlerime dayanarak söyleyebilirim ki, Beşikli Mağara sadece yerel değil, Akdeniz arkeolojisi açısından da kritik öneme sahiptir. Bu tür komplekslerin korunması ve bilimsel yöntemlerle araştırılması, antik dönem mezar gelenekleri ve sosyal yapıları hakkındaki bilgilerimizi derinleştirmektedir.