Hatay Vakıflı Köyü: Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Türkiye'nin Tek Ermeni Köyünün Tarihi Serüveni

Osmanlı ve Cumhuriyet tarihi uzmanı olarak, Hatay'ın Samandağ ilçesinde yer alan Vakıflı Köyü'nün (Ermenice: Վաքըֆ) tarihi gelişimini incelediğimde, bu yerleşimin Türkiye'nin çok kültürlü yapısının en özgün örneklerinden birini teşkil ettiğini görüyorum. Musa Dağı eteklerinde kurulmuş olan bu köy, Akdeniz'e bakan konumuyla ve Suriye sınırına olan yakınlığıyla stratejik bir coğrafi pozisyonda bulunmaktadır.

Osmanlı Döneminden Fransız Mandası'na: Siyasi Geçiş Süreci

Vakıflı Köyü'nün tarihi serüvenini kronolojik olarak analiz ettiğimde, üç farklı siyasi dönemin belirgin etkilerini gözlemlemekteyim. 1918'e kadar Osmanlı yönetiminde kalan köy, Birinci Dünya Savaşı'nın sonuçları doğrultusunda 1918-1939 yılları arasında Fransız idaresi altına girmiştir. Bu dönemsel geçiş, sadece idari bir değişiklik olmayıp, aynı zamanda bölgenin sosyal ve kültürel dinamiklerini de derinden etkilemiştir.

Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde yaşanan siyasi çalkantılar ve ardından gelen Fransız mandası dönemi, köyün demografik yapısının korunmasında kritik bir rol oynamıştır. Bu süreçte, Türkiye'de nüfusunun tamamı Ermenilerden oluşan tek köy olma özelliğini koruyabilmesi, dönemin siyasi ve sosyal koşulları açısından dikkat çekici bir olgudur.

Cumhuriyet Dönemine Entegrasyon: 1939 Dönüm Noktası

1939 yılında Türkiye Cumhuriyeti'ne katılımı, Vakıflı Köyü'nün modern Türk devleti içindeki konumunu belirleyen en önemli tarihsel dönüm noktasıdır. Bu entegrasyon süreci, köyün kültürel kimliğini korurken aynı zamanda Cumhuriyet'in kurucu değerleriyle uyumlu bir gelişim göstermesini sağlamıştır. Hatay il merkezine 27 km, Samandağ ilçe merkezine ise 3-5 km mesafede bulunan köyün coğrafi konumu, bu entegrasyon sürecini kolaylaştıran faktörlerden biri olmuştur.

Köyün çevresinde yer alan Koyunoğlu, Mızraklı, Kapısuyu, Mağaracık ve Hıdırbey köyleriyle kurduğu komşuluk ilişkileri, çok kültürlü bir sosyal yapının oluşmasına katkı sağlamıştır. Bu durum, farklı din ve mezheplerin buluşma noktası olma özelliğini güçlendirmiştir.

Modern Dönem İdari Değişiklikleri: Statü Dönüşümleri

21. yüzyılda yaşanan idari değişiklikler, köyün hukuki statüsünde önemli dönüşümlere yol açmıştır. 2012 yılında büyükşehir yasasıyla köy statüsünü kaybetmesi, yerel yönetim reformlarının bir sonucu olarak gerçekleşmiştir. Ancak 2021 yılında Samandağ Belediye Meclisi'nin aldığı karar ile adının "Vakıfköy" yapılması ve Türkiye'nin tek Ermeni köyü statüsünün resmen geri verilmesi, köyün tarihi kimliğinin korunması açısından kritik bir gelişme olmuştur.

Bu statü değişikliği, Cumhuriyet tarihinde azınlık haklarının korunması ve kültürel çeşitliliğin desteklenmesi bağlamında önemli bir örnek teşkil etmektedir. Köyün resmi lokasyonunun Hatay, Samandağ İlçesi, Vakıfköy Mahallesi olarak belirlenmesi, idari açıdan net bir konumlandırma sağlamıştır.

Kültürel Süreklilik ve Geleneksel Yapının Korunması

Tarihçi perspektifimden değerlendirdiğimde, Vakıflı Köyü'nün en dikkat çekici özelliği, yüzyıllardır süregelen geleneklerini koruyarak günümüze taşımış olmasıdır. Bu kültürel süreklilik, Osmanlı döneminden başlayarak Fransız mandası ve Cumhuriyet dönemlerine kadar uzanan tarihsel süreçte, köy sakinlerinin kimliklerini koruma konusundaki kararlılığını göstermektedir.

Her yıl Ağustos ayının ikinci pazar günü kutlanan "Meryem Ana Yortusu", köyün en önemli dini şenliği olarak farklı dinlerden insanların katılımıyla gerçekleşmektedir. Bu festival, köyün çok kültürlü yapısının somut bir yansıması olarak, toplumsal uyumun ve kültürel zenginliğin korunmasında önemli bir rol oynamaktadır.

Sonuç: Tarihi Perspektiften Değerlendirme

Vakıflı Köyü'nün tarihi gelişimi, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden günümüze kadar uzanan süreçte, çok kültürlü toplum yapısının nasıl korunabileceğine dair önemli ipuçları sunmaktadır. Köyün üç farklı siyasi dönemde yaşadığı dönüşümler, her dönemin kendine özgü koşulları altında kültürel kimliğini koruyabilme başarısını ortaya koymaktadır.

Osmanlı ve Cumhuriyet tarihi uzmanı olarak, bu köyün deneyiminin Türkiye'nin demokratik gelişimi ve çoğulcu toplum yapısının güçlenmesi açısından değerli bir örnek teşkil ettiğini belirtmek isterim. Vakıflı Köyü'nün bugünkü statüsü, geçmişten günümüze uzanan tarihsel süreklilik içinde, kültürel çeşitliliğin korunması ve geliştirilmesi konusunda umut verici bir model sunmaktadır.