Isparta Beyşehir Gölü: Isparta'nın Arkeolojik Hazinelerle Dolu Antik Yerleşim Alanı

Otuz yıllık kazı deneyimim boyunca Anadolu'nun dört bir yanında çalıştım, ancak Isparta'nın Yenişarbademli ve Şarkikaraağaç ilçelerinde yer alan Beyşehir Gölü havzası, arkeolojik zenginliği açısından beni her zaman büyülemiştir. Türkiye'nin üçüncü büyük gölü olan bu tatlı su havzası, sadece doğal güzellikleriyle değil, barındırdığı çok katmanlı tarihsel mirasıyla da dikkat çeker.

Tektonik Kökenli Bir Arkeolojik Laboratuvar

1123 metre rakımda, 663 km² yüzölçümüne sahip olan Beyşehir Gölü, tektonik kökenli bir çöküntü alanında yer alır. Toros, Sultan, Anamas ve Erenler Dağları ile çevrili bu coğrafi konum, antik dönemlerden itibaren yerleşim için ideal şartlar sunmuştur. Bir arkeolog gözüyle bakıldığında, gölün 50 km uzunluğu, 26 km genişliği ve 120 km kıyı uzunluğu, farklı dönemlerde çeşitli medeniyetlere ev sahipliği yapmış olmasını açıklar.

Gölün derinliğinin doğu ve güneyde 6-7 metre, batıda 3-5 metre, en derin noktasının ise 10 metre olması, arkeolojik açıdan son derece önemlidir. Bu sığ yapı, su seviyesindeki değişimlerin eski yerleşim alanlarını dönemsel olarak açığa çıkarmasına neden olmuş, bize eşsiz bir stratigrafik okuma imkanı sunmuştur.

Neolitik'ten Demir Çağı'na: Çok Katmanlı Yerleşim Tarihi

Kazı çalışmalarımda en çok heyecanlandığım anlardan biri, farklı dönemlere ait buluntuların aynı alanda ortaya çıkmasıdır. Beyşehir Gölü çevresinde Neolitik, Kalkolitik, Tunç ve Demir Çağı'na ait yerleşmeler bulunmaktadır. Erbaba ve Kuşluca gibi önemli arkeolojik alanlar, bu bölgenin Anadolu prehistoryasındaki kritik rolünü gözler önüne serer.

Özellikle Erbaba yerleşimi, Neolitik dönem araştırmaları açısından Anadolu arkeolojisinin kilometre taşlarından biridir. Burada ortaya çıkan seramik buluntular ve mimari kalıntılar, bölgenin M.Ö. 7. binyıldan itibaren kesintisiz bir yerleşim gördüğünü kanıtlamaktadır.

Su Seviyesi Değişimleri ve Arkeolojik Keşifler

Arkeolog olarak en büyük şansımız, gölün su seviyesindeki tarihsel değişimlerdir. Yıllık ortalama 726 mm yağış alan ve 30 dere ile 16 havza tarafından beslenen göl, tarih boyunca dramatik su seviyesi değişimleri yaşamıştır. 1501-1504, 1731 ve 1910-1911'de yaşanan büyük taşkınlar, köyleri ve tarlaları su altında bırakırken, kuraklık dönemlerinde ise antik yerleşim alanları gün yüzüne çıkmıştır.

Bu doğal süreç, bizim için adeta bir zaman makinesi işlevi görmüştür. Su seviyesinin düştüğü dönemlerde, normalde göl tabanında kalan arkeolojik katmanlar açığa çıkmış, böylece suya gömülü antik yerleşimleri inceleme fırsatı bulmuşuzdur.

Ortaçağ'dan Günümüze: Kızkalesi ve Kubadabad Bağlantısı

1277'de Gölyaka yakınındaki Kızkalesi Adası'nda Kubadabad Sarayı'na bağlı kalenin inşa edilmesi, bölgenin Selçuklu dönemi arkeolojisi açısından son derece önemlidir. Bu kale kalıntıları, Anadolu Selçuklu mimarisinin su kenarındaki örneklerini incelememize olanak tanır. Kubadabad Sarayı ile olan bağlantısı, dönemin siyasi ve askeri stratejilerini anlamamızda kritik bir rol oynar.

IV. Murat'ın Bağdat Seferi sırasında taşkınları görerek suyun yönlendirilmesini emretmesi, Osmanlı dönemi su yönetimi ve mühendislik uygulamalarının arkeolojik izlerini takip etmemizde önemli bir referans noktasıdır.

33 Ada: Birer Açık Hava Müzesi

Göldeki 33 ada, arkeolojik açıdan gerçek birer hazine sandığıdır. Roma ve Bizans kalıntılarıyla dolu olan bu adalarda tapınak, hamam, mezar ve höyükler bulunmaktadır. Her ada, farklı dönemlere ait buluntularla, Anadolu'nun çok katmanlı tarihini gözler önüne serer.

Özellikle Mada Adası'nın 1866'da Rus Kazaklarına yerleşim alanı olarak verilmesi ve çoğunun iklime uyum sağlayamayarak adayı terk etmesi, 19. yüzyıl demografik hareketlerinin arkeolojik izlerini takip etmemizde önemli veriler sunar. Bu tür yakın dönem arkeolojik buluntular, tarihsel süreklilik açısından son derece değerlidir.

Arkeolojik Araştırma Potansiyeli

Gölün %80'inin Konya, %20'sinin Isparta sınırları içinde kalması, interdisipliner çalışmalar açısından avantaj sağlar. Göller Yöresi'nin en önemli parçası olan bu havza, hem sualtı arkeolojisi hem de kıyı arkeolojisi çalışmaları için eşsiz fırsatlar sunar.

Karstik düdenlerden Manavgat Nehri'ne doğru su kaçağının olması, jeomorfolojik süreçlerin arkeolojik katmanlar üzerindeki etkilerini incelememize olanak tanır. Bu tür doğal süreçler, buluntuların korunma durumunu ve stratigrafik bütünlüğü doğrudan etkiler.

Gelecek Araştırmalar İçin Öneriler

Arkeolog olarak, Beyşehir Gölü havzasının henüz keşfedilmemiş potansiyelinin çok büyük olduğunu düşünüyorum. Özellikle sualtı arkeolojisi çalışmaları, su seviyesi değişimleri nedeniyle gömülü kalan yerleşimleri ortaya çıkarabilir. Modern jeofizik yöntemlerle yapılacak araştırmalar, kazı öncesi planlama açısından kritik bilgiler sağlayacaktır.

Göl çevresindeki 33 adanın sistematik arkeolojik envantere alınması, Anadolu'nun Roma ve Bizans dönemi ada yerleşimciliğini anlamamızda yeni ufuklar açacaktır. Bu çalışmalar, sadece yerel tarih açısından değil, Akdeniz havzası ada arkeolojisi açısından da önemli katkılar sağlayacaktır.