Isparta Dündarbey Medresesi: Eğirdir'in Selçuklu'dan Beylikler Dönemine Uzanan Tarihî Mirası

Anadolu'nun siyasi ve kültürel dönüşüm süreçlerini anlamamızda kritik öneme sahip yapılardan biri olan Dündarbey Medresesi, Isparta'nın Eğirdir ilçe merkezinde yer almaktadır. Bu yapı, tarihçi gözüyle incelendiğinde, 13. yüzyıldan 14. yüzyıla uzanan süreçte Anadolu Selçuklu Devleti'nden Hamidoğulları Beyliği'ne geçişin somut bir tanığı olarak karşımıza çıkmaktadır.

Kronolojik Gelişim ve Siyasi Bağlam

Yapının tarihsel serüveni, 1237 yılında II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde han olarak inşa edilmesiyle başlamaktadır. Bu tarih, Anadolu Selçuklu Devleti'nin henüz güçlü olduğu ancak Moğol baskısının hissedilmeye başlandığı kritik bir döneme denk gelmektedir. Hanın inşası, dönemin ticaret yolları üzerindeki stratejik konumunu ve Eğirdir'in ticari önemini ortaya koymaktadır.

Asıl dönüşüm ise 1301 yılında gerçekleşmiştir. Hamidoğlu Dündar Bey'in yapıyı medreseye dönüştürme kararı, sadece mimari bir değişiklik değil, aynı zamanda beylikler döneminin eğitim ve kültür politikalarının bir yansımasıdır. Bu dönüşüm, Selçuklu mirasının beylikler tarafından nasıl sahiplenildiğini ve yeniden işlevlendirildiğini gösteren önemli bir örnektir.

Mimari Analiz ve Tarihsel Süreklilik

Dündarbey Medresesi'nin mimari özellikleri, dönemsel geçişin izlerini taşımaktadır. Dikdörtgen planlı, kuzey-güney yönünde uzanan yapının açık avlulu ve tek eyvanlı tasarımı, Anadolu medrese mimarisinin klasik özelliklerini yansıtmaktadır. Ortasında yer alan kare formlu havuz ve şadırvan, İslam mimarisinin fonksiyonel ve estetik anlayışını birleştiren unsurlar olarak dikkat çekmektedir.

Avluyu çevreleyen sağlı sollu üçer sütunun taşıdığı sivri kemerli revaklar, yapının eğitim işlevine uygun olarak tasarlandığını göstermektedir. Bu mimari düzenleme, medrese öğrencilerinin hem bireysel çalışma hem de toplu dersler için uygun mekanlar yaratmaktadır.

Devşirme Malzeme Kullanımı ve Kültürel Süreklilik

Yapının inşasında kullanılan malzemeler, tarihsel süreklilik açısından son derece önemli veriler sunmaktadır. Eğirdir II. Gıyaseddin Keyhüsrev Kervansarayı'ndan sökülerek getirilen taşların kullanılması, sadece ekonomik bir tercih değil, aynı zamanda Selçuklu mirasının korunması ve devam ettirilmesi anlayışının bir göstergesidir.

Taç kapı ve giriş cephesindeki Selçuklu taş işçiliği, dönemin sanat anlayışının devamlılığını ortaya koymaktadır. Sütun başlıklarında yer alan kartal kabartmalı devşirme malzemeler ise, daha erken dönemlere ait kültürel katmanların varlığını işaret etmektedir. Bu durum, Anadolu'nun çok katmanlı kültürel yapısının mimari eserlerdeki yansımalarını anlamamız açısından kritik önem taşımaktadır.

Büyük Dış Kapının Sanatsal Değeri

Yapının büyük dış kapısının fevkalâde süslü oluşu ve mimari değerinin üstünlüğü, Hamidoğulları döneminin sanat anlayışını yansıtan önemli bir unsurdur. Bu kapı, sadece işlevsel bir giriş değil, aynı zamanda yapının prestijini ve banisinin gücünü simgeleyen bir sanat eseri olarak tasarlanmıştır.

Modern Dönem Dönüşümü ve Koruma Sorunları

1960 sonrası dönemde yapının restore edilerek çarşı olarak kullanılmaya başlanması, modern koruma anlayışının tartışmalı yönlerini gündeme getirmektedir. Bu dönüşüm, bir yandan yapının fiziksel olarak korunmasını sağlarken, diğer yandan özgün işlevinin kaybolmasına neden olmuştur. Tarihçi perspektifinden bakıldığında, bu durum 20. yüzyıl Türkiye'sinde kültürel mirasın korunması konusundaki yaklaşımların bir yansıması olarak değerlendirilebilir.

Hamidoğulları Mirasının Temsilcisi

Dündarbey Medresesi, Hamidoğulları'nın günümüze kadar ulaşabilmiş en iyi korunmuş mimari eserlerinden biri olarak, beylikler dönemi tarihinin anlaşılması açısından benzersiz bir kaynak değeri taşımaktadır. Eğirdir'in merkezinde yer alması, yapının sadece eğitim kurumu değil, aynı zamanda şehrin sosyal ve kültürel yaşamının merkezi olduğunu göstermektedir.

Yapının tarihî çarşı kültürünün parçası haline gelmesi, Anadolu kentlerinin ticaret ve eğitim merkezleri olarak gelişim süreçlerini anlamamız açısından önemli ipuçları sunmaktadır. Bu durum, İslam şehircilik geleneğinde medreselerin sadece eğitim kurumları değil, aynı zamanda sosyo-ekonomik yaşamın odak noktaları olduğunu ortaya koymaktadır.

Sonuç: Tarihsel Geçişin Somut Tanığı

Dündarbey Medresesi, Anadolu Selçuklu ve Beylikler dönemi geçişini yansıtan bir yapı olarak, 13. ve 14. yüzyıl Anadolu tarihinin kritik süreçlerini anlamamızda vazgeçilmez bir kaynak konumundadır. Yapının han olarak başlayıp medrese olarak devam eden serüveni, siyasi değişimlerin mimari ve kültürel yaşam üzerindeki etkilerini somut olarak göstermektedir. Bu nedenle, Dündarbey Medresesi sadece yerel bir yapı değil, Anadolu'nun İslamlaşma ve Türkleşme süreçlerinin anlaşılmasında önemli bir tarihsel belge olarak değerlendirilmelidir.