Mersin İmirzeli Ören Yeri: Mersin'in Helenistik Dönemden Bizans'a Uzanan Tarihsel Katmanları

Mersin ili Erdemli ilçesi Karaahmetli köyünün 2 kilometre batısında yer alan İmirzeli (Emirzeli) ören yeri, Anadolu'nun güney kıyılarındaki tarihsel süreklilik ve kopuşları anlamak açısından kritik öneme sahip bir yerleşim alanıdır. Bir tarihçi olarak, bu alanın Helenistik dönemden Erken Bizans dönemine kadar uzanan katmanlı yapısı, bölgesel güç dengelerinin değişimi ve kültürel dönüşümlerin somut izlerini barındırması bakımından dikkat çekici buluyorum.

Helenistik Dönem: Olba Krallığının Stratejik Konumu

İmirzeli'nin tarihsel serüveni, MÖ 3. yüzyıl sonu ile 2. yüzyıl başlarında Olba krallığının önemli bir kenti olarak başlar. Helenistik dönemde inşa edilen ve günümüzde 9.0 × 8.6 metre dış ölçülere sahip çok katlı kule, poligonal yapım tekniğiyle inşa edilmiş olup, Olbalı rahipler tarafından yaptırılmıştır. Kulenin güney duvarındaki phallos kabartması, bölgede yaygın Olbia işaretlerinden biri olarak, yerleşimin Olbia'nın rahip hanedanının etki alanına ait olduğunu göstermektedir.

Bu dönemde kulenin kuzeybatısına doğru uzanan savunma duvarının kalıntıları, Helenistik dönem yerleşimlerinin karakteristik savunma stratejilerini yansıtmaktadır. Kulenin iç mekanının 3.64 × 3.71 metre olması ve her katta dar dikey pencerelerin bulunması, dönemin askeri mimari anlayışının pratik uygulamalarını göstermektedir.

Roma Dönemi: İmparatorluk Düzenine Entegrasyon

Bölgenin Roma İmparatorluğu eline geçmesiyle birlikte, İmirzeli'de yerleşim karakteri değişim göstermiştir. Kuzey yamaçtaki peristylli tarzda evin, dar kenarında üç, uzun kenarında dört adet yivsiz Dor sütunu ve arşitravıyla korunmuş olması, Roma döneminin mimari estetiğini yansıtmaktadır. Bu peristylli evin muhtemelen bir Roma evine ait olduğu düşünülmesi, yerleşimin Roma yaşam tarzına adaptasyonunu göstermektedir.

Güney yamaçtaki Roma İmparatorluk dönemine ait lahitler ve khamosoryumlar içeren nekropol kalıntıları, Roma döneminde yerleşimin demografik yoğunluğunu ve sosyal yapısını anlamamızı sağlayan önemli veriler sunmaktadır.

Erken Bizans Dönemi: Hristiyanlığın Mimari Yansımaları

5. ve 6. yüzyıl başlarına tarihlendirilen üç bazilikal planlı kilise, İmirzeli'nin Erken Bizans dönemindeki dönüşümünün en belirgin göstergeleridir. Güney yamaçta arka arkaya yapılmış bu kiliseler, üç nefli yapılarıyla ve doğuda yarım yuvarlak apsisleriyle dönemin standart kilise mimarisini yansıtmaktadır.

2 No'lu Kilise'nin 14.3 × 29.3 metrelik ölçüleri ve apsisin ötesine taşan iki katlı yan odaları, Türk Bizans uzmanı Ayşe Aydın tarafından bir hac kilisesi olabileceği öne sürülmüştür. Bu mimarinin Kilikya'da nadir, Suriye'de yaygın olması, Silifke yakınlarındaki Ayatekla kutsal alanındaki Thekla Kilisesi'ni model olarak düşündürmektedir.

Erken Bizans Evi'nin geniş kapı lentosu üzerindeki haç ve tavus kuşu motifleri, dönemin Hristiyan ikonografisinin yerel uygulamalarını göstermektedir. 2 No'lu Kilise'de bulunan ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΑΥΛΟΣ (Georgios Paulos) yazıtı, bağışçı sisteminin Erken Bizans dönemindeki işleyişine dair somut bir kanıt sunmaktadır.

Yerleşimin Sonu ve Osmanlı Dönemi

Dağlık Kilikya bölgesinin Arapların eline geçmesi sonunda İmirzeli yerleşimi terk edilmiştir. Bu durum, 7. yüzyıldan itibaren Anadolu'nun güney kıyılarında yaşanan demografik ve siyasi değişimlerin yerel yansımalarından biridir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde ören yerinin doğusunda bir Turkmen oymağı tarafından Karaahmetli köyünün kurulması, bölgenin yeniden iskân edilme sürecini göstermektedir.

Araştırma Tarihi ve Akademik Değerlendirmeler

1970'li yıllarda Türk Bizantolog ve sanat tarihçisi Semavi Eyice'nin İmirzeli'yi detaylı inceleyen ilk araştırmacı olması, Türkiye'deki Bizans araştırmalarının gelişim sürecini yansıtmaktadır. 1998'de Arkeolog Serra Durugönül'ün Olba'ya ait savunma kulesini detaylı incelemesi, alanın bilimsel dokümantasyonuna önemli katkılar sağlamıştır.

İmirzeli'de henüz herhangi bir kazı çalışması yapılmamış olması, alanın potansiyel arkeolojik verilerinin hâlâ toprak altında bekliyor olduğunu göstermektedir. Bu durum, gelecekteki araştırmalar için önemli fırsatlar sunmaktadır.

Sonuç: Çok Katmanlı Tarihsel Süreklilik

İmirzeli ören yeri, Helenistik dönemden Erken Bizans dönemine kadar uzanan süreçte, bölgesel güç dengelerinin değişimi, kültürel dönüşümler ve mimari gelişmelerin somut izlerini barındıran önemli bir tarihsel alan olarak karşımızda durmaktadır. Antik Korykos ve Elaiussa Sebaste antik kentlerine yaklaşık on kilometre uzaklıktaki konumu, bölgesel ticaret ağları ve yerleşim sistemleri açısından stratejik önemini korumuştur.