Mersin Eshab-ı Kehf Mağarası: Tarsus'un Osmanlı Döneminde Yeniden Keşfedilen Kutsal Mekânı

Tarihçi olarak, Osmanlı İmparatorluğu'nun 19. yüzyıldaki modernleşme sürecinde kutsal mekânlara yaklaşımını incelerken, Mersin'in Tarsus ilçesine bağlı Dedeler Köyü'ndeki Eshab-ı Kehf Mağarası önemli bir vaka çalışması sunmaktadır. Bu mekân, Sultan Abdülaziz döneminin (1861-1876) dini politikaları ve imparatorluğun çok kültürlü yapısına verdiği önemin somut bir göstergesidir.

Osmanlı Dönemi Öncesi Tarihsel Arka Plan

Mağaranın tarihsel kökenleri, Roma İmparatorluğu dönemine kadar uzanmaktadır. Arap kaynaklarında Takyanus olarak geçen ve muhtemelen Diocletianus'a işaret eden Roma imparatoru döneminde yaşandığı rivayet edilen olaylar, erken Hristiyanlık tarihinin önemli bir kesitini oluşturmaktadır. Bu dönem, St. Paul'un Hristiyanlık kurallarını yaydığı tarihlerden uzun süre sonrasına denk gelmektedir.

Yedi genç - Yemliha, Mekselina, Mislina, Mernus/Mernuş, Debernuş, Şazenuş/Sazenuş ve Kefeştatayyuş/Kefeştetayuş - ve köpekleri Kıtmir'in hikâyesi, tek tanrıya inanç ile çok tanrılı Roma dini arasındaki çatışmanın bir yansımasıdır. Bu anlatı, hem Kuran-ı Kerim'in Kehf Suresi'nin 9-26. ayetlerinde hem de Hristiyan geleneğinde yer almış, böylece çok dinli bir hafıza oluşturmuştur.

Osmanlı Döneminde Yeniden Keşif ve İnşa Faaliyetleri

Osmanlı tarihçisi olarak en dikkat çekici bulduğum nokta, Sultan Abdülaziz'in 1873 yılında mağaranın yanına mescit yaptırma kararıdır. Bu tarih, Osmanlı modernleşme sürecinin Tanzimat sonrası dönemine denk gelmektedir ve imparatorluğun farklı dinî geleneklere saygı gösterme politikasının bir yansımasıdır.

1873 yılındaki inşa faaliyeti, sadece İslami bir perspektiften değil, aynı zamanda Hristiyanlar tarafından da kutsal sayılan bu mekânın Osmanlı yönetimi tarafından korunması anlamına gelmektedir. Bu durum, Osmanlı İmparatorluğu'nun çok dinli yapısına verdiği önemin somut bir göstergesidir.

Mimari Özellikler ve Dönemsel Eklemeler

Mağaranın doğal yapısı - 300 metrekare büyüklüğünde, 10 metre yüksekliğinde - Encülüs Dağı'nın (Ziyaret Dağı) eteklerindeki konumu ile birlikte değerlendirildiğinde, Osmanlı döneminde yapılan müdahalelerin mekânın doğal özelliklerini koruyacak şekilde planlandığı görülmektedir. Mağaraya 15-20 basamaklı merdivenle inilmesi ve içindeki 3 tünelin varlığı, dönemin mimari anlayışının pratik çözümlerini yansıtmaktadır.

Camiye sonradan eklenen üç şerefeli minare, Osmanlı mimari geleneğinin geç dönem özelliklerini taşımaktadır ve mekânın zaman içindeki dönüşümünü göstermektedir.

Kültürlerarası Etkileşim ve Tarihsel Süreklilik

Eshab-ı Kehf mağarasının tarihsel önemi, farklı dinî geleneklerin ortak hafızasında yer almasından kaynaklanmaktadır. Arapça "aṣḥāb al-kahf" (mağara halkı) ve Farsça "اصحاب کهف" (Ashāb-i Kahf) kelimelerinden türeyen isim, Osmanlı İmparatorluğu'nun çok dilli yapısını da yansıtmaktadır.

Türkiye'de Efes/İzmir, Lice/Diyarbakır ve Afşin/Kahramanmaraş gibi farklı lokasyonlarda benzer iddiaların bulunması, bu anlatının Anadolu coğrafyasındaki yaygınlığını göstermektedir. Ancak Tarsus'taki mağaranın Osmanlı döneminde resmi olarak tanınması ve desteklenmesi, bu lokasyonu diğerlerinden ayıran önemli bir faktördür.

Sosyal ve Kültürel Etki

Her yıl 6-10 Mayıs tarihleri arasında yapılan Hıdırellez törenlerinde mağaranın anılması, Osmanlı döneminden günümüze kadar süren kültürel sürekliliği göstermektedir. Bu durum, resmi dini politikalar ile halk inançları arasındaki uyumlu ilişkiyi yansıtmaktadır.

Mağaranın sarkıtlarından akan suya atfedilen özellikler ve ziyaretçilerin dua etme geleneği, Osmanlı döneminde de var olan pratiklerdir. Ancak günümüz din görevlilerinin bu konudaki eleştirel yaklaşımı, İslami öğretinin temel kaynaklarına dönüş eğilimini göstermektedir.

Sonuç: Tarihsel Miras ve Günümüz

Eshab-ı Kehf Mağarası, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemindeki dini politikalar ve kültürel yaklaşımların anlaşılması açısından önemli bir örnek teşkil etmektedir. Sultan Abdülaziz döneminde yapılan yatırım, imparatorluğun farklı dinî geleneklere saygı gösterme politikasının somut bir yansımasıdır.

Günümüzde inanç turizmi kapsamında önem kazanan bu mekân, tarihsel sürekliliğin korunması ve farklı kültürel geleneklerin bir arada yaşayabilmesinin başarılı bir örneğini sunmaktadır. Tarsus'un 12-14 km kuzeyindeki bu lokasyon, Osmanlı modernleşme sürecinin yerel düzeydeki yansımalarını anlamamız açısından değerli bir vaka çalışması olmaya devam etmektedir.