Mersin Gözlükule Höyüğü: Tarsus'un 9000 Yıllık Sanat ve Mimari Hazinesi

Sanat tarihçisi olarak yıllarımı Anadolu'nun antik medeniyetlerinin izlerini sürmekle geçirdim. Mersin'in Tarsus ilçesinde, Gözlükule mahallesinde yer alan Gözlükule Höyüğü, bu uzun yolculuğumda karşılaştığım en etkileyici stratigrafik sanat hazinelerinden biridir. 300 metre çapında ve 25 metre yüksekliğindeki bu höyük, 9000 yıllık kesintisiz sanat ve mimari geleneğinin eşsiz bir laboratuvarıdır.

Mimari Sanatın Katmanlaşan Hikayesi

Höyüğün 33 yerleşim tabakasında ortaya çıkan mimari eserler, sanat tarihçisi gözümle incelediğimde, Anadolu uygarlıklarının estetik anlayışlarındaki evrimsel değişimi net bir şekilde görmekteyim. Neolitik dönemden başlayarak Erken İslami Döneme kadar uzanan bu katmanlar, her birinde farklı mimari üslup ve sanat anlayışının izlerini taşımaktadır.

Erken Tunç Çağı I. Evreye ait taş temeller ve taş döşeli yollar, dönemin işçilik kalitesini ve estetik kaygılarını yansıtmaktadır. Kuleden uzanan bu taş döşeli yolun iki yanındaki yapılarda gözlemlediğim sekiler, suyolları ve depolama alanları, fonksiyonel mimari ile estetik kaygıların nasıl bir araya getirildiğinin mükemmel örnekleridir.

Üslup Değişimlerinin Sanat Tarihi Analizi

Erken Tunç Çağı II. Evrede kerpiçten yapılan ikinci duvar sistemi, mimari aciliyet durumlarında bile estetik kaygıların gözetildiğini göstermektedir. İki duvar arası alanın dükkân olarak kullanılması, ticari mimarinin sanatsal öğelerle nasıl bütünleştirildiğinin erken örneklerinden biridir.

Erken Tunç Çağı III. Evredeki megaron tipi yapılardan doğu tipi çok odalı yapılara geçiş, mimari üsluptaki köklü değişimi işaret etmektedir. Bu değişim, farklı kültürel geleneklerin sanat anlayışlarının höyükte nasıl katmanlaştığını gözler önüne sermektedir.

Sanat Eserlerinin İkonografik Değeri

Höyükten çıkarılan sanat eserleri, Anadolu sanat tarihinin en değerli parçalarından birini oluşturmaktadır. Erken Tunç Çağı I. Evreye tarihlenen kilden tanrıça heykeli, dönemin dini ikonografisinin ve heykelcilik sanatının gelişim düzeyini göstermektedir. Bu heykelin Kusura Höyük ve Termi'deki benzerlerle stilistik paralelliği, Anadolu genelindeki sanat üsluplarının yayılımını anlamamıza yardımcı olmaktadır.

1935'te A Bölümü'nde bulunan çok sayıda kandil ve pişmiş toprak eserler, Helenistik ve Roma dönemlerinin sanat üretimindeki zenginliği yansıtmaktadır. Yeni kazılarda ortaya çıkarılan, Arap kadınlarına benzer özellikler taşıyan yaşlı kadın başı ise, Erken İslami dönemin portrecilik sanatındaki yerel adaptasyonların en önemli örneklerinden biridir.

Hitit Dönemi Anıtsal Mimarisi

Höyüğün en yüksek noktasında (A bölgesi) ortaya çıkarılan Hitit dönemine ait anıtsal idari bina, Anadolu Hitit mimarisinin saray yapılarındaki görkemli anlayışını yansıtmaktadır. Bu yapının kısmi olarak ortaya çıkarılmış olması bile, dönemin mimari sanatındaki ölçek ve işçilik kalitesini anlamamıza yeterli olmaktadır.

Stratigrafik Sanat Tarihi Metodolojisi

Hetty Goldman'ın öncülük ettiği kazılar, sanat tarihi metodolojisi açısından devrim niteliğindedir. 1934-1949 yılları arasında gerçekleştirilen bu çalışmalar, Anadolu Arkeolojisi'nde Erken Tunç Çağı'nın I., II. ve III. evrelere bölümlendirilmesini sağlamıştır. Bu kronolojik yaklaşım, sanat eserlerinin stilistik analizinde kullandığımız temel referans sistemini oluşturmaktadır.

Boğaziçi Üniversitesi'nden Prof. Dr. Aslı Özyar başkanlığındaki 2007 sonrası kazılar, Goldman yayınlarında eksik kalan Erken İslami katmanın tanımlanmasıyla sanat tarihine önemli katkılar sağlamıştır. B kesitinde bulunan evlerle çevrili geniş İslami Cadde, dönemin kentsel planlama sanatının örneklerini sunmaktadır.

Kültürel Miras ve Sanat Tarihi Değeri

Gözlükule Höyüğü, Kilikya sanat tarihi için vazgeçilmez bir referans noktasıdır. Toroslar'dan gelen akarsuyun kıyısında, Gülek Boğazı çıkışında konumlanan bu höyük, coğrafi konumunun sağladığı kültürel etkileşimlerin sanat eserlerine nasıl yansıdığının mükemmel bir örneğidir.

MÖ 41'de VII. Kleopatra ve Marcus Antonius'un Gözlükule Limanı'nı kullanarak Tarsus'a girişi, höyüğün sanat tarihindeki politik ve kültürel önemini vurgulamaktadır. Bu tarihsel olay, höyüğün sadece yerel değil, Akdeniz çapında bir sanat ve kültür merkezi olduğunu göstermektedir.

1985 yılında tescillenen bu höyük, günümüzde Adana Arkeoloji Müzesi'nde korunan eserleriyle birlikte, Anadolu sanat tarihinin en değerli koleksiyonlarından birini oluşturmaktadır. Sanat tarihçileri için bu höyük, sadece geçmişin tanığı değil, gelecek araştırmaların da ilham kaynağı olmaya devam etmektedir.