Batman Hasankeyf Örenyeri: Dicle Kıyısında 12 Bin Yıllık Uygarlık Mirası

Dicle Nehri'nin kıyısında, Batman il merkezine yaklaşık 37 km mesafede yer alan Hasankeyf Örenyeri, insanlık tarihinin en eski yerleşim alanlarından birini barındırıyor. Hısnıkeyfa, Kaya Hisarı, Taş Kale gibi isimlerle de anılan bu eşsiz alan, M.Ö. 10. binyılın ikinci yarısından günümüze uzanan kesintisiz bir uygarlık hikayesine tanıklık ediyor. Diyarbakır ve Cizre şehirleri arasındaki güzergahta konumlanan Hasankeyf, yekpare taş kütlelerin oyulmasıyla oluşturulmuş stratejik yapısıyla ziyaretçilerini büyülüyor.

Stratejik Coğrafya ve Doğal Konum

Hasankeyf Örenyeri, Dicle Nehri'nin doğu yakasında konumlanmış olup, güneyinde Midyat Dağları, kuzeyinde ise Raman Dağları bulunuyor. Bu coğrafi konum, tarihin her döneminde bölgeye stratejik bir önem kazandırmış. Önemli bir kara ve su yolu kavşağında yer alan Hasankeyf, Batman il merkezinden karayolu ile rahatlıkla ulaşılabilen bir noktada bulunuyor.

Kale, yekpare bir taş kitlenin oyulması suretiyle oluşturulmuş stratejik bir noktadadır.

Bu eşsiz coğrafi yapı, bölgenin hem savunma hem de ticaret açısından önemli bir merkez haline gelmesini sağlamış. Dicle kıyısındaki konumu sayesinde, farklı uygarlıklar için cazip bir yerleşim alanı olarak öne çıkmış.

12 Bin Yıllık Tarih ve Uygarlıklar

Hasankeyf Höyük bulgularına göre, bölgedeki ilk iskan faaliyetleri M.Ö. 10. binyılın ikinci yarısında, Çanak Çömleksiz Neolitik dönemde başlamış. Bu tarih, Hasankeyf'i insanlık tarihinin en eski yerleşim alanlarından biri yapıyor. Roma döneminde İran sınırını denetlemek amacıyla kale inşa edilmiş ve MS 363-451 yıllarında Bizans denetiminde kalmış.

Hicri 17. yılda İslam orduları tarafından fethedilen Hasankeyf, Emevi, Abbasi, Hamdani ve Mervani yönetimlerinden sonra Artukluların eline geçmiş. 1101-1232 yılları arasında Artuklular döneminde bilim, sanat ve mimaride en parlak dönemini yaşamış. 1232'de Eyyübiler tarafından ele geçirilen bölge, daha sonra Moğol istilasına uğramış, ardından Akkoyunlular ve Safeviler bölgeye hakim olmuş.

1473 Otlukbeli Savaşı'na tanıklık etmiş; 1515 yılında Yavuz Sultan Selim'in Doğu Seferi ile Osmanlı egemenliğine girmiştir.

Bu zengin tarih, Hasankeyf'i Neolitik dönemden Cumhuriyet dönemine kadar kesintisiz bir yerleşim ve uygarlık mirası haline getiriyor. Her dönemde farklı kültürlerin izlerini taşıyan bu alan, gerçek anlamda bir açık hava müzesi niteliği taşıyor.

Mimari Yapılar ve Kaya Konutlar

Hasankeyf Örenyeri, İç Kale (Yukarı Şehir) ve Aşağı Şehir olmak üzere iki ana bölgeden oluşuyor. İç Kale bölgesinde Büyük Saray, Küçük Saray, Ulu Cami ve Orta Kapı gibi anıtsal yapılar bulunuyor. Aşağı Şehir bölgesinde ise Zeynel Bey Külliyesi, Artuklu Hamamı, İmam Abdullah Zaviyesi, Er-Rızk Camii ve Süleyman Han Camii gibi önemli eserler yer alıyor.

Bölgenin en dikkat çekici mimari özelliklerinden biri, "mağara konut" olarak adlandırılan binlerce kayaya oyma yapı. M.Ö. 1. binden 20. yüzyıla kadar yerleşim alanı olarak kullanılan bu yapılar, yekpare taş kütlelerin ustalıkla oyulmasıyla oluşturulmuş. Kesme taş ve geleneksel taş işçiliği, bölgedeki yapıların temel malzemesini oluşturuyor.

Büyük Saray: Roma döneminde askeri garnizon parçası olarak inşa edildiği, Artuklular döneminde saraya dönüştürüldüğü tahmin edilen, kale bölgesinin ana yapısıdır.

Bu mimari zenginlik, farklı dönemlerin inşa tekniklerini ve yaşam tarzlarını bir arada görme fırsatı sunuyor. Kayaya oyma yapılar, özellikle ziyaretçiler için büyüleyici bir deneyim yaratıyor.

Kültürel Miras ve El-Cezerî

Hasankeyf, İran, İç Asya, Mezopotamya, Roma ve Bizans kültürlerinin kesiştiği "kültürel bir kavşak" noktası olarak öne çıkıyor. Bu özellik, bölgeyi sadece bir yerleşim alanı değil, aynı zamanda medeniyetler arası etkileşimin yaşandığı bir merkez haline getiriyor.

Bölgenin kültürel önemi, mekanik alanında deha kabul edilen El-Cezerî'nin sibernetik ve fizik çalışmalarına ev sahipliği yapmasıyla daha da artıyor. Bu büyük bilim insanının çalışmaları, Hasankeyf'in sadece mimari değil, bilimsel açıdan da önemli bir merkez olduğunu gösteriyor.

Ziyaret Deneyimi ve Görülecek Yerler

Hasankeyf ziyareti, tarihin farklı katmanlarını keşfetmek isteyenler için eşsiz bir deneyim sunuyor. Ilısu Barajı nedeniyle sular altında kalmaktan kurtarılan ve "Yeni Kültürel Park Alanı"na taşınan anıt eserleri mutlaka görülmeli. Zeynel Bey Türbesi ve Er-Rızk Camii gibi önemli yapılar, bu yeni alanda ziyaretçileri karşılıyor.

Kazılarda bulunan eserlerin kronolojik olarak sergilendiği Hasankeyf Müzesi ve El-Cezerî Bilim Salonu, bölgenin tarihini ve bilimsel mirasını anlamak için ideal duraklar. Müzede Paleolitik dönemden günümüze uzanan geniş bir koleksiyon bulunuyor.

İç Kale bölgesindeki Büyük Saray kazı alanı ve çevresi, tarihi keşif için harika bir rota sunuyor. Kültürel Park alanındaki taşınmış anıtsal eserlerin mimari detayları, fotoğraf meraklıları için de ilgi çekici. Şehir isminin "kaya hisarı" anlamına gelen Hısnıkeyfa'dan dönüşerek Hasankeyf adını aldığı rivayet ediliyor.