Batman Hasankeyf Örenyeri: Dicle Kıyısında 12.000 Yıllık Arkeolojik Hazine

Batman'ın Dicle Nehri kıyısında, Diyarbakır ve Cizre şehirleri arasındaki güzergâhta yer alan Hasankeyf Örenyeri, arkeolojik açıdan Anadolu'nun en katmanlı yerleşim alanlarından birini temsil ediyor. Hısnıkeyfa, Kaya Hisarı, Taş Kale gibi isimlerle de anılan bu alan, Batman il merkezine yaklaşık 37 km mesafede konumlanmış durumda. Yekpare bir taş kitlenin oyulması suretiyle oluşturulmuş stratejik kale yapısı, güneyinde Midyat Dağları ve kuzeyinde Raman Dağları arasında doğal bir koruma hattı oluşturuyor.

Neolitik Dönemden Günümüze Kesintisiz Yerleşim

Hasankeyf Höyük kazılarında elde edilen buluntular, bu bölgedeki ilk iskan faaliyetlerinin M.Ö. 10. binyılın ikinci yarısında başladığını ortaya koyuyor. Çanak Çömleksiz Neolitik dönem olarak adlandırılan bu erken evre, Anadolu'da yerleşik yaşama geçişin en önemli tanıklarından birini sunuyor. Stratigrafik kazılarda tespit edilen kültürel tabakalar, bu noktanın Neolitik dönemden Cumhuriyet dönemine kadar kesintisiz bir yerleşim alanı olarak kullanıldığını kanıtlıyor.

Hasankeyf Höyük bulgularına göre ilk iskan faaliyetleri M.Ö. 10. binyılın ikinci yarısında (Çanak Çömleksiz Neolitik dönem) başlamıştır ve bu alan Neolitik dönemden Cumhuriyet dönemine kadar kesintisiz bir yerleşim ve uygarlık mirasına sahiptir.

Roma döneminde İran sınırını denetlemek amacıyla inşa edilen kale yapısı, MS 363-451 yılları arasında Bizans denetiminde kalmış. Hicri 17. yılda İslam orduları tarafından fethedilen yerleşim, ardından Emevi, Abbasi, Hamdani ve Mervani yönetimlerinin ardından Artukluların eline geçmiş. 1101-1232 yılları arasındaki Artuklular dönemi, Hasankeyf'in bilim, sanat ve mimaride en parlak dönemini temsil ediyor.

İç Kale ve Aşağı Şehir: İki Farklı Yerleşim Dokusu

Hasankeyf Örenyeri'nin yerleşim planı, İç Kale (Yukarı Şehir) ve Aşağı Şehir olmak üzere iki ana bölümden oluşuyor. İç Kale bölgesinde Büyük Saray, Küçük Saray, Ulu Cami ve Orta Kapı gibi anıtsal yapılar bulunuyor. Bu yapıların konumlandırılması, savunma stratejisi ve yönetim merkezinin organizasyonu hakkında önemli veriler sunuyor.

Aşağı Şehir bölgesinde ise Zeynel Bey Külliyesi, Artuklu Hamamı, İmam Abdullah Zaviyesi, Er-Rızk Camii ve Süleyman Han Camii gibi önemli eserler yer alıyor. Bu yapıların mimari özellikleri ve kullanılan malzemeler, dönemsel inşa tekniklerinin anlaşılması açısından kritik öneme sahip. Kesme taş ve geleneksel taş işçiliği, yapıların dayanıklılığını ve estetik değerini artıran temel unsurlar olarak karşımıza çıkıyor.

Büyük Saray Kazı Alanı ve Roma Dönemi Kalıntıları

Büyük Saray, Hasankeyf Örenyeri'nin en kapsamlı kazı alanlarından birini oluşturuyor. Arkeolojik verilere göre bu yapının Roma döneminde askeri garnizon parçası olarak inşa edildiği, daha sonra Artuklular döneminde saraya dönüştürüldüğü tespit edilmiş durumda. Kale bölgesinin ana yapısı olan Büyük Saray'da gerçekleştirilen stratigrafik kazılar, yapının farklı dönemlerde geçirdiği onarım ve genişletme evrelerini ortaya koyuyor.

Büyük Saray, Roma döneminde askeri garnizon parçası olarak inşa edildiği, Artuklular döneminde saraya dönüştürüldüğü tahmin edilen, kale bölgesinin ana yapısıdır.

Kazı çalışmalarında ele geçen seramik buluntular, metal objeler ve mimari elemanlar, yapının kullanım evrelerinin kronolojik olarak belirlenmesine olanak sağlıyor. Özellikle Roma ve Bizans dönemlerine ait mimari parçalar, bölgenin askeri ve idari önemini vurgulayan somut kanıtlar sunuyor.

Mağara Konutlar: Kayaya Oyma Mimari Gelenek

Hasankeyf'in en karakteristik özelliklerinden biri, binlerce kayaya oyma yapı barındırmasıdır. Mağara konut olarak adlandırılan bu yapılar, M.Ö. 1. binden 20. yüzyıla kadar yerleşim alanı olarak kullanılmış. Yekpare taş kütlelerin oyulması tekniğiyle oluşturulan bu mekânlar, bölgenin jeolojik yapısının sunduğu olanaklardan yararlanılarak inşa edilmiş.

Kayaya oyma yapıların iç mekân organizasyonu, dönemsel yaşam biçimleri hakkında değerli bilgiler sunuyor. Bazı mağara konutlarda tespit edilen ocak kalıntıları, depolama alanları ve su kanalları, günlük yaşamın nasıl organize edildiğini gösteren somut kanıtlar. Bu yapıların uzun süre kullanılması, bölgenin iklim koşullarına uygun doğal barınma imkânları sunduğunu ortaya koyuyor.

Kültürel Kavşakta Medeniyetler Buluşması

Hasankeyf'in coğrafi konumu, onu İran, İç Asya, Mezopotamya, Roma ve Bizans kültürlerinin kesiştiği bir kavşak noktası haline getirmiş. Bu kültürel çeşitlilik, arkeolojik buluntularda da net bir şekilde gözlemleniyor. Farklı dönemlere ait seramik formları, mimari üsluplar ve günlük yaşam objeleri, kültürler arası etkileşimin somut kanıtlarını sunuyor.

Hasankeyf, İran, İç Asya, Mezopotamya, Roma ve Bizans kültürlerinin kesiştiği kültürel bir kavşak noktasıdır ve mekanik alanında deha kabul edilen El-Cezerî'nin sibernetik ve fizik çalışmalarına ev sahipliği yapmıştır.

Özellikle Artuklular dönemi, bölgenin bilimsel ve kültürel açıdan en verimli evrelerinden birini temsil ediyor. Mekanik alanında deha kabul edilen El-Cezerî'nin sibernetik ve fizik çalışmalarına ev sahipliği yapması, Hasankeyf'in sadece askeri değil, aynı zamanda entelektüel bir merkez olduğunu gösteriyor. 1473 Otlukbeli Savaşı gibi önemli tarihi olaylara tanıklık eden bölge, 1515 yılında Yavuz Sultan Selim'in Doğu Seferi ile Osmanlı egemenliğine girmiş.