Batman Hasankeyf Örenyeri: Dicle Kıyısında On İki Bin Yıllık Uygarlık Mirası

Batman ili sınırları içerisinde, Dicle Nehri'nin doğu yakasında konumlanan Hasankeyf Örenyeri, Anadolu'nun en köklü yerleşim alanlarından birini temsil etmektedir. Hısnıkeyfa, Kaya Hisarı, Taş Kale, Cepha ve Cipani gibi farklı isimlerle anılan bu tarihi yerleşim, Batman il merkezine yaklaşık 37 kilometre mesafede bulunmaktadır. Diyarbakır ve Cizre şehirleri arasındaki güzergâhta yer alan Hasankeyf, tarih boyunca önemli bir kara ve su yolu kavşağı işlevi görmüştür. Güneyinde Midyat Dağları, kuzeyinde ise Raman Dağları'nın çevrelediği bu stratejik nokta, yekpare bir taş kitlenin oyulması suretiyle oluşturulmuş kale yapısıyla dikkat çekmektedir.

Neolitik Dönemden Günümüze Kesintisiz İskan

Hasankeyf Höyük kazılarında elde edilen arkeolojik bulgular, bölgedeki ilk yerleşim faaliyetlerinin M.Ö. 10. binyılın ikinci yarısında başladığını ortaya koymaktadır. Çanak Çömleksiz Neolitik dönem olarak adlandırılan bu erken evre, Hasankeyf'in Anadolu'nun en eski yerleşim merkezlerinden biri olduğunu kanıtlamaktadır. Höyük buluntuları, tarım toplumuna geçiş sürecinin bu coğrafyada nasıl gerçekleştiğine dair önemli ipuçları sunmaktadır.

Hasankeyf Höyük bulgularına göre ilk iskan faaliyetleri M.Ö. 10. binyılın ikinci yarısında başlamış ve Neolitik dönemden Cumhuriyet dönemine kadar kesintisiz bir yerleşim mirası oluşturmuştur.

Bu uzun süreli yerleşim sürekliliği, Hasankeyf'i sadece bir arkeolojik alan olmaktan çıkarıp, uygarlık tarihinin canlı bir laboratuvarı haline getirmektedir. M.Ö. 1. binyıldan 20. yüzyıla kadar kullanılan binlerce kayaya oyma yapı, bu kesintisiz iskânın somut kanıtlarını oluşturmaktadır. Mağara konutlar olarak adlandırılan bu yapılar, farklı dönemlerde bölgeye hâkim olan medeniyetlerin mimari anlayışlarını yansıtmaktadır.

Roma ve Bizans Döneminde Stratejik Önem

Roma İmparatorluğu döneminde Hasankeyf, doğu sınırlarının güvenliğini sağlamak amacıyla kritik bir askeri üs işlevi görmüştür. İran sınırını denetlemek amacıyla inşa edilen kale yapısı, Roma'nın Doğu politikasının somut bir yansımasıdır. Büyük Saray olarak bilinen yapının temellerinin bu dönemde askeri garnizon parçası olarak atıldığı düşünülmektedir. Roma'nın bölgedeki varlığı, Hasankeyf'in jeostratejik önemini ortaya koymaktadır.

MS 363-451 yılları arasında Bizans İmparatorluğu'nun denetimine giren Hasankeyf, bu dönemde de sınır güvenliğinin sağlanmasında önemli bir rol oynamıştır. Bizans yönetimi altında kale yapısı güçlendirilmiş ve yerleşim alanı genişletilmiştir. Dicle Nehri kıyısındaki bu stratejik konum, hem ticaret yollarının kontrolünü hem de askeri savunmayı kolaylaştırmıştır. Bizans döneminde Hasankeyf, Doğu Roma İmparatorluğu'nun Sasani İmparatorluğu ile olan mücadelesinde önemli bir dayanak noktası olmuştur.

İslam Fetihleri Sonrası Siyasi Dönüşümler

Hicri 17. yılda İslam ordularının Hasankeyf'i fethiyle birlikte bölgede yeni bir dönem başlamıştır. Bu fetih, Anadolu'nun İslamlaşma sürecinin erken örneklerinden birini oluşturmaktadır. İslam hakimiyeti altına giren Hasankeyf, önce Emevi, ardından Abbasi yönetiminde kalmıştır. Abbasi döneminde bölge, İslam dünyasının siyasi ve kültürel merkezlerine daha sıkı bağlarla bağlanmıştır.

Hicri 17. yılda İslam orduları tarafından fethedilen Hasankeyf, Emevi, Abbasi, Hamdani ve Mervani yönetimlerinden geçerek 1101 yılında Artukluların eline geçmiştir.

Abbasi yönetiminin zayıflamasıyla birlikte bölgede yerel hanedanlar güç kazanmaya başlamıştır. Hamdani ve Mervani hanedanlarının Hasankeyf üzerindeki hakimiyeti, bölgenin siyasi parçalanma dönemini yansıtmaktadır. Bu yerel hanedanlar, Abbasi halifelerinin nominal otoritesini tanımakla birlikte, fiili olarak bağımsız hareket etmişlerdir. Mervani Kürt Beyliği'nin bölgedeki varlığı, Hasankeyf'in etnik ve kültürel çeşitliliğinin artmasına katkıda bulunmuştur.

Artuklular Dönemi: Bilim ve Sanatın Altın Çağı

1101-1232 yılları arasında Artuklu Türkmen Beyliği'nin hakimiyetinde kalan Hasankeyf, tarihinin en parlak dönemini yaşamıştır. Bu dönem, şehrin bilim, sanat ve mimari alanlarında zirve yaptığı bir altın çağ olarak kabul edilmektedir. Artuklular, Hasankeyf'i sadece askeri bir kale olmaktan çıkarıp, önemli bir kültür ve bilim merkezi haline getirmişlerdir. Büyük Saray'ın bu dönemde askeri garnizondan saraya dönüştürüldüğü tahmin edilmektedir.

Artuklu döneminin en önemli miraslarından biri, mekanik alanında deha kabul edilen El-Cezerî'nin Hasankeyf'te çalışmalar yürütmüş olmasıdır. El-Cezerî'nin sibernetik ve fizik alanındaki çalışmaları, dönemin bilimsel düşüncesinin ne kadar ileri seviyede olduğunu göstermektedir. Artuklu sultanlarının bilim ve sanata verdikleri destek, Hasankeyf'i dönemin entelektüel merkezlerinden biri haline getirmiştir. İç Kale bölgesinde inşa edilen Büyük Saray, Küçük Saray, Ulu Cami ve Orta Kapı gibi anıtsal yapılar, bu dönemin mimari zenginliğini yansıtmaktadır.

Eyyubiler, Moğollar ve Türkmen Beylikleri

1232 yılında Eyyubilerin Hasankeyf'i ele geçirmesiyle Artuklu hakimiyeti sona ermiştir. Eyyubi Devleti'nin bölgeye hakim olması, Hasankeyf'in Suriye ve Mısır merkezli siyasi yapılarla daha yakın ilişkiler kurmasına yol açmıştır. Ancak Eyyubi hakimiyeti uzun sürmemiş, bölge kısa süre sonra Moğol istilasına maruz kalmıştır. Moğol akınları, Hasankeyf'in fiziki yapısına zarar vermiş ve şehrin ekonomik canlılığını olumsuz etkilemiştir.