Kilis Ulu Camii: Merkez'in Memlük Dönemi Mimari Şaheseri

Kilis'in en eski yerleşim yerlerinden birinde, Hacı Gümüş Mahallesi'nin tarihi dokusunda yer alan Kilis Ulu Camii, şehrin en eski ve en büyük ibadethanesi olarak dikkat çekmektedir. Cami-i Kebir ve Şafiye Mescidi adlarıyla da bilinen bu yapı, Hurufat Defteri kayıtlarında Sibat Mahallesi olarak geçen bölgede, Ulu Cami Sokak No:41 adresinde bulunmaktadır. İlk inşa tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, yapının taşıdığı en eski tamir kitabesi 1388 yılına uzanmaktadır. Bu tarihte Abdullah oğlu Hacı Halil tarafından gerçekleştirilen onarım, yapının Memlükler dönemine ait olduğuna dair önemli bir kronolojik veri sunmaktadır. Ara sokaklarda konumlanması ve yönlendirme levhalarının eksikliği nedeniyle ulaşımda zorluk yaşanabilmekle birlikte, yapı Kilis'in mimari ve dini tarihini anlamak açısından kritik bir öneme sahiptir.

Mimari Yapı ve Plan Özellikleri

Kilis Ulu Camii'nin mimari planı, kıbleye paralel uzanan dikdörtgen bir şema üzerine kurulmuştur. Yapının en belirgin özelliği, 7.30 metre çapındaki mihrap önü kubbesidir. Bu kubbe, dört gömme ayağa oturmakta ve tuğladan inşa edilmiş olup dışı saçla kaplanmıştır. Kubbe kasnağının içi yuvarlak, dışı ise onikigen planlıdır ve kemerli on iki penceresi bulunmaktadır. Bu pencere düzeni, yapıya hem aydınlık hem de estetik bir görünüm kazandırmaktadır.

Harim kısmı kuzeydeki avluya açılmakta, ancak geleneksel Osmanlı camilerinden farklı olarak son cemaat yeri bulunmamaktadır. Bunun yerine kubbenin doğu ve batı bölümleri çapraz tonozlarla örtülmüştür. Bu mimari tercih, yapının Memlük dönemi özelliklerini yansıtan önemli bir detaydır. Avlunun kuzeyinde, sivri kemerli ve çapraz tonozlu revaklı bir alan Şafiler Mescidi olarak düzenlenmiştir. Avlunun doğu ve batı kısımlarında yer alan medrese hücreleri, yapının sadece ibadet değil, aynı zamanda eğitim işlevi de gördüğünü göstermektedir.

Caminin minaresi, kare kaideli, köşeleri pahlı, çokgen gövdeli, sekizgen pabuçlu ve tek şerefelidir. Dikkat çekici bir şekilde âlemi bulunmamaktadır. Minare kaidesi sarı/sarımtırak ve siyah düzgün kesme taştan inşa edilmiştir. Genel yapı renkli düzgün kesme taş kullanılarak örülmüş, kubbe yapısında ise tuğla malzeme tercih edilmiştir. Portal yapısında geometrik şekillere—sekizgen, kare, dikdörtgen—yer verilmesi, Memlük mimarisinin karakteristik özelliklerinden birini yansıtmaktadır.

Sanat Eserleri ve Süsleme Teknikleri

Kilis Ulu Camii'nin sanat eserleri, dönemin ustalık düzeyini ve estetik anlayışını gözler önüne sermektedir. Mihrap nişi mukarnaslarla doldurulmuştur; bu teknik, İslam mimarisinde yaygın olarak kullanılan ve üç boyutlu geometrik bir süsleme yöntemidir. Sütunce başlıklarında gül ve hurma yapraklı motif süslemeleri mevcuttur. Bu bitkisel bezemeler, hem doğal formların stilize edilmiş yorumlarını hem de bölgenin kültürel sembolizmini yansıtmaktadır.

Minare şerefe altı bindirmeliklerinde mukarnaslar ve peteğin üst kısmında ajur tekniğiyle yapılmış yıldız motifleri dikkat çekmektedir. Ajur tekniği, taşın oyularak ışık geçiren desenler oluşturulması anlamına gelir ve bu yöntem, Memlük sanatının en sofistike örneklerinden biridir. Bu süsleme detayları, yapının sadece işlevsel bir ibadet mekânı değil, aynı zamanda bir sanat eseri olarak da değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Tarihsel Dönüşüm ve Onarımlar

Kilis Ulu Camii'nin kronolojik serüveni, 1388 yılındaki onarımla belgelenmektedir. Bu tarih, yapının Memlükler dönemine ait olduğu yönündeki en güçlü kanıttır. Memlük Sultanlığı'nın 13. ve 14. yüzyıllarda Suriye ve çevresinde hâkim olduğu göz önüne alındığında, Kilis'in bu dönemde önemli bir yerleşim merkezi olduğu anlaşılmaktadır. Abdullah oğlu Hacı Halil'in gerçekleştirdiği onarım, yerel halkın yapıya verdiği önemi ve toplumsal dayanışmayı göstermektedir.

1924 yılında gerçekleştirilen bir diğer önemli onarım, Halep'in ünlü mimarı Hacı Ahmet Azizi tarafından yapılmıştır. Bu onarım, Cumhuriyet'in ilk yıllarında tarihi yapıların korunmasına yönelik erken dönem çabalarından birini temsil etmektedir. Halep gibi önemli bir kültür merkezinden bir mimarın davet edilmesi, yapının bölgesel ölçekte tanınan bir öneme sahip olduğunu göstermektedir. En son 2016 yılında Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından onarılan yapı, günümüzde de ibadet işlevini sürdürmektedir.

Kültürel ve Toplumsal İşlevler

Kilis Ulu Camii'nin en dikkat çekici özelliklerinden biri, farklı mezheplere aynı çatı altında hizmet vermiş olmasıdır. Hurufat Defteri kayıtlarına göre, avludaki revaklı alan Şafiler Mescidi olarak kullanılmıştır. Bu düzenleme, İslam dünyasında mezhep çeşitliliğinin mimari mekânda nasıl karşılandığına dair önemli bir örnek sunmaktadır. Şafi mezhebinin Güneydoğu Anadolu ve Suriye bölgelerinde yaygın olduğu göz önüne alındığında, bu ayrı mescit düzenlemesinin toplumsal ihtiyaçlara yanıt verdiği anlaşılmaktadır.

Avlunun doğu ve batısında yer alan medrese hücreleri, yapının eğitim işlevi gördüğünü ortaya koymaktadır. Bu hücreler, öğrencilerin barınması ve eğitim alması için kullanılmıştır. Böylece Kilis Ulu Camii, sadece bir ibadet mekânı değil, aynı zamanda bir ilim merkezi olarak da işlev görmüştür. Bu çok işlevli yapı, İslam medeniyetinde caminin toplumsal hayattaki merkezi rolünü somut olarak göstermektedir.

Yapıyla ilgili rivayet edilen bir inanışa göre, Hz. Peygamber'in (S.A.V.) bu camide birçok defa görüldüğü söylenmektedir. Bu tür rivayetler, halk arasında yapıya atfedilen manevi değeri ve kutsallığı yansıtmaktadır. Toplumsal hafızada böyle bir yerin tutulması, caminin sadece mimari bir yapı olmaktan çıkıp, kolektif kimliğin bir parçası haline geldiğini göstermektedir.

Mekânsal Değer ve Mimari Karşılaştırmalar

Kilis Ulu Camii, mimari özellikleri bakımından Şam Emevi Camii ve Diyarbakır Ulu Camii ile benzerlikler taşımaktadır. Bu karşılaştırma, yapının bölgesel mimari geleneğin bir parçası olduğunu ve İslam dünyasındaki büyük cami mimarisinden etkilendiğini göstermektedir. Şam Emevi Camii, Emeviler döneminin en önemli mimari eserlerinden biri olup, avlu düzeni ve revaklı yapısıyla Kilis Ulu Camii'nde de görülen bazı özellikleri paylaşmaktadır. Diyarbakır Ulu Camii ise Anadolu'nun en eski camilerinden biri olup, plan şeması ve malzeme kullanımı açısından benzerlikler içermektedir.

Bu mimari benzerlikler, Kilis'in tarihi boyunca Suriye ve Anadolu arasında bir geçiş noktası olduğunu ve kültürel etkileşimlerin yoğun yaşandığı bir bölgede yer aldığını ortaya koymaktadır. Yapının portal yapısında kullanılan geometrik şekiller ve süsleme teknikleri, Memlük mimarisinin karakteristik özelliklerini taşımakta ve dönemin sanat anlayışını yansıtmaktadır.

Ziyaretçiler için caminin ara sokaklarda bulunması ve yönlendirme levhalarının eksikliği nedeniyle konumun dikkatli aranması gerekmektedir. Ayrıca cami zaman zaman kapalı olabildiğinden, ziyaret saatlerinin önceden kontrol edilmesi önerilmektedir. Yapıyı ziyaret edenler, mukarnas ve ajur tekniği gibi süsleme detaylarını inceleyebilir, tarihi avlu ve medrese hücrelerini gezebilir, ayrıca mescit veya vakit namazı kılabilirler.

Tarihsel Mirasın Korunması ve Gelecek Perspektifi

Kilis Ulu Camii, yedi yüzyılı aşkın bir süredir ayakta kalmayı başarmış, çeşitli onarımlarla günümüze ulaşmıştır. Yapının 1388, 1924 ve 2016 yıllarında gerçekleştirilen onarımları, farklı dönemlerde gösterilen koruma çabalarını yansıtmaktadır. Bu onarımlar, yapının mimari bütünlüğünün korunması ve işlevselliğinin sürdürülmesi açısından kritik öneme sahiptir.

Hurufat Defteri kayıtlarında Cami-i Kebir olarak geçen yapı, Osmanlı döneminde de önemini korumuştur. Bu kayıtlar, yapının idari ve dini açıdan tanınmış bir statüye sahip olduğunu göstermektedir. Günümüzde ise yapı, Kilis'in tarihi kimliğinin en önemli unsurlarından biri olarak kabul edilmektedir. Ancak yapının ara sokaklarda yer alması ve tanıtım eksiklikleri, potansiyel ziyaretçilerin yapıya ulaşmasını zorlaştırmaktadır. Bu durum, yerel yönetimlerin ve ilgili kurumların yapının tanıtımına ve erişilebilirliğine yönelik daha fazla çaba göstermesi gerektiğini ortaya koymaktadır.