Siirt Cas Evleri: Beyaz Kent'in Yerel Yaşam Hazinesi

Siirt'in dar sokaklarında dolaşırken, sanki zamanın içinde yolculuk yapıyormuş gibi hissedersiniz. Akdağ yamaçlarına yaslanmış, beyaz sıvalı duvarlarıyla göz kamaştıran Cas evleri, bu şehrin en samimi hikâyesini anlatır. Altı yüz yıllık geçmişiyle bu evler, sadece birer yapı değil; geniş ailelerin bir arada yaşadığı, komşuluk ilişkilerinin kapı tokmağından başladığı, yazın serinliğin kışın sıcaklığın kucaklandığı birer yaşam alanıdır.

Siirt Merkez'deki İnönü Mahallesi ve Cumhuriyet Caddesi'nde, Tillo'nun Aydınlar semtinde, Şirvan'ın tarihi dokusunda bu evlerle karşılaşabilirsiniz. Halenze Mahallesi'nden İkizbağlar'a, Dereyamaç'tan Çınarlısu'ya kadar uzanan bu mimari miras, Güneydoğu Anadolu'nun Dicle Bölümü'nde 900-1200 metre yükseklikteki plato alanlarında hayat bulmuş.

Piramit Formunda Yükselen Yaşam Alanları

Cas evlerini ilk gördüğünüzde, yukarıya doğru daralan kesik kare prizma formları dikkatinizi çeker. İki ya da üç katlı bu yapılar, sanki birer kale gibi dışa kapalı duruşlarıyla mahalleyi korur. Dar ve düzensiz sokaklar boyunca sıralanan evlerin her biri, bitişik nizamda yan yana dizilmiş; ama içlerinde bambaşka dünyalar barındırıyor.

Genellikle iki veya üç katlı, yukarıya doğru daralan kesik kare prizma formunda yapılmış bu evler, dışa kapalı, avlulu ve kale görünümünü andıran bir mimari kimliğe sahiptir.

Evlerin dış görünümü düz teras şeklindeyken, içeride tonoz ve kubbe formlarıyla karşılaşırsınız. Bu mimari tercih tesadüf değil; yazın kavurucu sıcağında serinlik, kışın dondurucu soğuğunda sıcaklık sağlayan doğal bir klima sistemi gibi çalışır. Duvarların 80-120 santimetre kalınlığında olması, pencerelerin üstü kemerli ve küçük tutulması da aynı amaca hizmet eder. Eski ustalar, doğayla mücadele etmek yerine onunla dost olmayı tercih etmiş.

Cas Harcı: Beyaz Kent'in Sırrı

Siirt'in "beyaz kent" olarak anılmasının sırrı, bu evlerin yapımında kullanılan Cas harcında gizli. Bölgedeki alçıtaşı fırınlarda yakılıp öğütülerek elde edilen bu harç, evlere hem dayanıklılık hem de o eşsiz beyazlığı kazandırır. Duvarlarda moloz taş, kırma taş ve dış cephelerde kesme taş kullanılırken, Cas harcı tüm yapıyı bir arada tutan sihirli malzeme olur.

Kapı ve pencerelerde meşe gibi yerel ağaçlar, duvarlarda dayanıklılığı artıran ahşap hatıllar yer alır. Bu malzeme seçimi tamamen yerel kaynaklardan beslenir; ustalar, ellerinin altındaki doğal zenginlikleri en verimli şekilde kullanmayı bilmiş. Cas harcının üretim süreci, kuşaktan kuşağa aktarılan bir bilgi birikimini yansıtır. Eski ustalar, hangi mevsimde hangi oranda alçıtaşı yakılacağını, nasıl öğütüleceğini, ne kadar su katılacağını deneyimle öğrenmiş.

Temel malzeme, bölgedeki alçıtaşının fırınlarda yakılıp öğütülmesiyle elde edilen Cas harcıdır. Siirt, bu evlerin Cas sıvası ile beyaza bürünmesi nedeniyle uzun yıllar beyaz kent olarak anılmıştır.

Sabat Kültürü ve Mahalle Yaşamı

Cas evlerinin en ilginç özelliklerinden biri, "sabat" adı verilen alt geçitlerdir. Bitişik nizamdaki evler arasında yer alan bu geçitler, hem iç sokaklara erişim sağlar hem de kavurucu güneşten korunma alanı oluşturur. Sabatlar, sadece mimari bir çözüm değil; aynı zamanda mahalle yaşamının nabzının attığı sosyal alanlardır.

Yaz günlerinin sıcağında sabatların gölgesinde kurulan sohbetler, çocukların oyun alanları, kadınların el işi yaparken birbirlerine komşu olduğu mekanlar... Sabatlar, mahalle halkının gündelik yaşamının ayrılmaz bir parçası. Dar sokaklarda ilerlerken bir sabatın altından geçtiğinizde, serin havanın sizi sarması ve o anki sessizlik, zamanın nasıl yavaşladığını hissettirir.

Ev İçi Yaşamın Gizli Dünyası

Cas evlerinin kapısından içeri girdiğinizde, dışarıdan göründüğünden çok daha geniş bir dünyayla karşılaşırsınız. İç mekanda mahsen ya da tabok denilen depolama alanları, çırtak adı verilen balkonlar, üzüm ezme odası olan mahsara ve kilerler yer alır. Her bir alan, geniş aile yapısının ihtiyaçlarına göre tasarlanmış.

Mahsen, kışlık erzakların saklandığı, yazın serin havasıyla sebze meyvenin taze kaldığı bir hazine gibidir. Çırtak, evin kadınlarının el işi yaptığı, çocukların ödevlerini yaptığı, misafirlerin ağırlandığı çok amaçlı bir alan. Mahsara ise hasat zamanının en hareketli mekanı; üzümler burada ezilir, pekmez kaynatılır, evin kokusu tatlı tatlı yayılır sokaklara.

İç mekanda mahsen (tabok), balkon (çırtak), üzüm ezme odası (mahsara) ve kiler gibi işlevsel alanlar bulunur. Bu yapılar geleneksel geniş aile yapısına uygun tasarlanmıştır.

Evlerin iç düzeni, aile bireylerinin mahremiyetini korurken ortak yaşam alanlarını da güçlendirir. Alt katlarda günlük işlerin yapıldığı alanlar, üst katlarda yaşam odaları, en üstte ise damlar yer alır. Damlar, sadece çamaşır kurutma yeri değil; yaz gecelerinin serinliğinde uyunan, komşularla sohbet edilen, çocukların yıldızları saydığı özel alanlardır.

Kapı Tokmağından Başlayan Misafirlik Geleneği

Cas evlerinin kapı tokmakları bile bir hikâye anlatır. Geleneksel yapılarda, kadın ve erkek ziyaretçileri ayıracak şekilde özelleşmiş kapı tokmakları bulunur. Bu detay, o dönemin sosyal yaşamına dair önemli ipuçları verir. Kapıyı çalan kişinin cinsiyetine göre ev halkı hazırlık yapar; kadın misafir geliyorsa ev hanımı karşılar, erkek misafir geliyorsa ev sahibi kapıya yönelir.

Misafirlik geleneği, Cas evlerinin yaşam kültürünün merkezindedir. Tillo'daki örneklerde, aile yapısı ve ev içi yaşam pratikleri üzerine kurgulanmış düzen açıkça görülür. Misafir odası her zaman hazırdır; temiz döşekler, özenle işlenmiş yastıklar, duvarlarda asılı el dokuması kilimler... Misafir, evin en güzel köşesinde ağırlanır, sofrasına en özel yemekler konur.