Siirt Cas Evleri: Güneydoğu Anadolu'nun 600 Yıllık Mimari Mirası

Güneydoğu Anadolu'nun Dicle Bölümü'nde, deniz seviyesinden 900 ile 1200 metre yükseklikteki plato alanlarında konumlanan Siirt, geleneksel mimari dokusuyla Anadolu yerleşim tarihinin özgün örneklerinden birini sunmaktadır. Cas evleri olarak adlandırılan bu yapılar, bölgenin coğrafi koşullarına uyum sağlayan inşa teknikleri ve malzeme kullanımıyla dikkat çekmektedir. Tarihi kaynaklara göre en az 600 yıllık bir geçmişe sahip olan bu konut mimarisi, Siirt'in kültürel kimliğini şekillendiren temel unsurlardan biri olarak kabul edilmektedir.

Siirt merkez, Tillo ve Şirvan ilçelerinde yoğunlaşan Cas evleri, Akdağ yamaçları boyunca dar ve düzensiz sokaklar üzerinde sıralanmış durumdadır. Bu yapıların mimari formu ve yapım tekniği, Orta Doğu ile Kuzey Afrika'daki geleneksel konut tipleriyle benzerlik göstermesi açısından karşılaştırmalı mimari tarih çalışmaları için önemli bir alan oluşturmaktadır. Bölgenin alçıtaşı (jips) kaynaklarından elde edilen Cas harcı, bu evlerin adını ve görsel kimliğini belirleyen temel malzeme olarak öne çıkmaktadır.

Coğrafi Dağılım ve Kentsel Yerleşim Özellikleri

Siirt Cas evlerinin coğrafi dağılımı, bölgenin tarihsel yerleşim düzenini anlamak açısından önemli ipuçları sunmaktadır. Siirt merkezdeki tarihi kent dokusunda, özellikle İnönü Mahallesi ve Cumhuriyet Caddesi çevresinde yoğunlaşan bu yapılar, geleneksel mahalle yapısının korunduğu alanlarda kümelenme göstermektedir. Tillo ve Şirvan ilçelerinde ise en özgün ve iyi korunmuş örnekleri gözlemlemek mümkündür.

Siirt merkeze bağlı Halenze (Bağtepe) mahallesi ile İkizbağlar (Tom), Dereyamaç (Fersaf), Çınarlısu (Hantrant) ve Çatılı (Sinep) köylerinde de Cas evlerinin örnekleri mevcuttur.

Akdağ yamaçları boyunca gelişen yerleşim düzeni, topoğrafyanın mimari üzerindeki belirleyici etkisini göstermektedir. Dar ve düzensiz sokaklar üzerinde sıralanan evler, organik bir kentsel doku oluşturmuştur. Bu yerleşim biçimi, savunma kaygılarının yanı sıra iklim koşullarına uyum stratejilerinin de bir sonucu olarak değerlendirilmektedir. Bitişik nizam inşa edilen yapılar arasındaki sabat adı verilen alt geçitler, hem iç sokaklara erişimi kolaylaştırmış hem de güneşten korunma alanları sağlamıştır.

Mimari Yapı ve İnşa Tekniği

Cas evlerinin mimari formu, bölgenin iklim koşullarına ve toplumsal yapısına uygun olarak geliştirilmiş özgün bir tasarım anlayışını yansıtmaktadır. Genellikle iki veya üç katlı olarak inşa edilen bu yapılar, yukarıya doğru daralan kesik kare prizma formundadır. Bu piramidal yapı, hem statik dayanıklılık hem de ısı yalıtımı açısından avantaj sağlamaktadır. Dışa kapalı, avlulu ve kale görünümünü andıran mimari kimlik, savunma ihtiyacının yanı sıra mahremiyete verilen önemi de göstermektedir.

Üst örtü sistemi, Cas evlerinin en karakteristik mimari özelliklerinden birini oluşturmaktadır. Dışarıdan düz teras (dam) şeklinde görünen üst örtü, iç mekanda tonoz veya kubbe formunda tasarlanmıştır. Bu çift katmanlı yapı, hem su yalıtımı hem de ısı kontrolü sağlamaktadır. Isı yalıtımı için duvarlar 80 ile 120 santimetre kalınlığında inşa edilmiş, pencereler ise üstü kemerli ve küçük tutulmuştur. Bu tasarım tercihi, yazın serin, kışın sıcak bir iç mekan iklimi oluşturulmasını sağlamıştır.

İç mekanda mahsen (tabok), balkon (çırtak), üzüm ezme odası (mahsara) ve kiler gibi işlevsel alanlar bulunmaktadır.

Mekansal organizasyon, geleneksel geniş aile yapısına uygun olarak kurgulanmıştır. Her katın farklı işlevlere ayrılması, gündelik yaşam pratiklerinin mekansal karşılığını oluşturmaktadır. Mahsen olarak adlandırılan depo alanları, tarımsal ürünlerin saklanmasına olanak tanırken, mahsara adı verilen üzüm ezme odaları bölgenin bağcılık geleneğini yansıtmaktadır.

Yapı Malzemesi ve Üretim Süreci

Cas evlerinin inşasında kullanılan malzemeler, bölgenin jeolojik yapısı ve yerel üretim gelenekleriyle doğrudan ilişkilidir. Temel yapı malzemesi olan Cas harcı, bölgedeki alçıtaşının (jips) fırınlarda yakılıp öğütülmesiyle elde edilmektedir. Bu harç, hem bağlayıcı malzeme hem de sıva olarak kullanılmış, yapılara karakteristik beyaz rengini kazandırmıştır. Siirt'in uzun yıllar "beyaz kent" olarak anılmasının nedeni, Cas sıvası ile beyaza bürünen bu evlerdir.

Duvar inşasında moloz taş, kırma taş ve dış cephelerde kesme taş kullanılmıştır. Taş malzemenin Cas harcı ile birleştirilmesi, hem dayanıklı hem de ısı yalıtımı açısından etkili bir yapı sistemi oluşturmuştur. Kapı ve pencerelerde meşe gibi yerel ağaçlar tercih edilirken, duvarlarda dayanıklılığı artıran ahşap hatıllar kullanılmıştır. Bu ahşap hatıllar, deprem gibi doğal afetlere karşı yapısal esneklik sağlama işlevi de görmüştür.

Cas harcının üretim süreci, bölgedeki alçıtaşının fırınlarda yakılıp öğütülmesiyle gerçekleştirilmektedir. Bu geleneksel üretim tekniği, yerel zanaat bilgisinin aktarımını sağlamıştır.

Malzeme seçimi ve üretim teknikleri, yerel kaynakların sürdürülebilir kullanımına dayanan bir inşa geleneğini yansıtmaktadır. Cas harcının üretimi ve uygulanması, ustadan çırağa aktarılan özel bir bilgi birikimi gerektirmektedir. Bu zanaat geleneği, mimari mirasın korunması açısından kritik öneme sahiptir.

Tarihsel Gelişim ve Kültürel Bağlam

Cas evlerinin tarihsel kökenleri, bölgenin uzun dönemli yerleşim tarihiyle ilişkilidir. Tarihi kaynaklara göre bu yapılar en az 600 yıllık bir geçmişe sahiptir. Bu kronolojik çerçeve, yapıların Osmanlı döneminde yaygınlaştığını, ancak daha erken dönem yerleşim geleneklerinin devamı olabileceğini düşündürmektadır. Yapım tekniği ve mimari formun Orta Doğu ile Kuzey Afrika'daki geleneksel konut tipleriyle benzerlik göstermesi, kültürler arası etkileşim ve ticaret yollarının mimari üzerindeki etkisini göstermektedir.

Siirt'in "beyaz kent" olarak anılması, şehrin görsel kimliğinin Cas evleri tarafından belirlendiğini göstermektedir. Bu beyaz sıvalı yapılar, kentsel peyzajın karakteristik unsuru haline gelmiş ve bölgesel kimliğin sembolik ifadesi olmuştur. Ancak modernleşme süreçleri ve kentsel dönüşüm baskısı, bu geleneksel dokunun korunmasını zorlaştırmıştır.