Siirt Cumhuriyet Camisi: Merkez'in 12. Yüzyıldan Günümüze Uzanan Selçuklu Mirası

Siirt il merkezinde, Ulus Mahallesi'nin tarihi dokusunda yer alan Cumhuriyet Camisi, şehrin İslam dönemi tarihinin en önemli tanıklarından biridir. 12. yüzyılın başlarında inşa edildiği tahmin edilen bu yapı, orijinal adıyla Hıdr-ul Ahdar Camii olarak bilinmekteydi. "Yeşilin yeşili" anlamına gelen bu isim, yapının Selçuklu dönemindeki manevi önemini yansıtmaktadır. Kesme taştan inşa edilen cami, mimari dönüşümleri ve taşıdığı gizemli unsurlarla yerel halkın derin saygısını kazanmış, Siirt'in kültürel belleğinde ayrıcalıklı bir yer edinmiştir.

Yapının 12. yüzyılın başlarında inşa edildiği tahmin edilmektedir ve orijinalinde tek kubbeli bir plan şemasına sahipti.

Cumhuriyet Camisi'nin mimari gelişimi, Anadolu'daki dini yapıların tarihsel süreçteki dönüşümlerini anlamak açısından önemli ipuçları sunmaktadır. Selçuklu döneminden sonraki bir aşamada, yapının doğu kısmına iki kubbeli bir mekân eklenerek orijinal plan dikdörtgene dönüştürülmüştür. Bu müdahale, yapının işlevsel ihtiyaçlara göre yeniden şekillendirildiğini göstermektedir. Kuzey yönünde sivri kemerli iki ayrı giriş bulunması, yapının farklı dönemlerde geçirdiği mimari katmanlaşmanın somut kanıtıdır.

• Mimari Dönüşüm ve Katmanlaşma Süreci
• Cumhuriyet Dönemi Onarımı ve Yeniden Adlandırma
• Avludaki Türbe ve Tarihi Gizem

Mimari Dönüşüm ve Katmanlaşma Süreci

Cumhuriyet Camisi'nin mimari tarihi, Anadolu'daki İslami yapıların geçirdiği dönüşümlerin tipik bir örneğini oluşturmaktadır. Orijinal sivri kemerli kapılar, sonraki dönemlerde kapatılarak iki küçük kapıya dönüştürülmüştür. Bu tür müdahaleler, yapının farklı yönetim dönemlerinde geçirdiği işlevsel ve estetik değişimleri yansıtmaktadır. Kuzey yönündeki iki ayrı girişten birinin ana ibadet mekânına, diğerinin ek bölüme açılması, yapının kullanım pratiklerindeki çeşitliliği göstermektedir.

Selçuklu döneminden sonra doğu kısmına iki kubbeli bir mekân eklenerek planı dikdörtgene dönüştürülmüş ve yapı genişletilmiştir.

Yapılan onarımlar nedeniyle orijinal mihrap, minber ve bezemeler günümüze ulaşamamıştır. Bu durum, tarihi yapıların korunmasında karşılaşılan temel sorunlardan birini ortaya koymaktadır. Ancak kesme taş malzemenin kullanıldığı ana yapı, Selçuklu dönemi inşa tekniklerinin izlerini taşımaya devam etmektedir. Caminin bitişiğinde yer alan Sûk'ul Ayn Çeşmesi de aynı döneme tarihlenmekte ve yapının çevresindeki Selçuklu mimarisinin bütünlüğünü pekiştirmektedir.

Cumhuriyet Dönemi Onarımı ve Yeniden Adlandırma

1929 yılı, Cumhuriyet Camisi'nin tarihinde bir dönüm noktası oluşturmaktadır. Bu tarihte gerçekleştirilen büyük onarım ve minare yenileme çalışmaları, yapının modern Türkiye'deki konumunu yeniden tanımlamıştır. Siirt Milletvekili H. Hulki Aydın'ın katkılarıyla gerçekleştirilen bu çalışmalar, genç Cumhuriyet'in yerel düzeydeki kültürel miras politikalarının somut bir yansımasıdır. Bu onarım sürecinde yapı, Hıdr-ul Ahdar Camii isminden Cumhuriyet Camisi adını almıştır.

İsim değişikliği, yalnızca sembolik bir dönüşüm değil, aynı zamanda yeni siyasi düzenin yerel toplumsal yapıyla kurduğu ilişkinin bir göstergesidir. Minare yenileme çalışmaları sırasında yaşanan olaylar ise yapının tarihine gizemli bir boyut eklemiştir. Minare temeli kazılırken bozulmamış bir naaşa rastlanması üzerine minarenin yeri değiştirilmiş ve naaşın bulunduğu yere türbe yapılmıştır. Bu olay, yaklaşık 100 yıl önce gerçekleşmiş ve yerel halkın manevi algısını derinden etkilemiştir.