Siirt Derzin Kalesi: Baykan'ın Bizans Temelli Beylik Merkezi

Siirt ili Baykan ilçesi sınırları içerisinde, Adakale köyü mevkisinde yükselen Derzin Kalesi, bölgenin çok katmanlı tarihsel geçmişini somut olarak yansıtan önemli bir ören yeridir. Bölgeye hakim, oldukça sarp ve yüksek bir tepenin üzerine inşa edilen bu kale kompleksi, Bizans döneminden Osmanlı dönemine uzanan geniş bir zaman diliminde stratejik ve idari bir merkez olarak işlev görmüştür. Kalenin kuzeydoğusunda yer alan türbe ve mezarlık alanı, yapı topluluğunun sadece askeri değil aynı zamanda toplumsal ve kültürel bir odak noktası olduğunu göstermektedir.

Bizans Temellerinden Osmanlı Egemenliğine

Derzin Kalesi'nin temelleri Bizans dönemine kadar uzanmaktadır. Bu erken dönem yapılanması, bölgenin antik çağlardan itibaren stratejik önemini ve yerleşim sürekliliğini ortaya koymaktadır. Kalenin sarp bir tepe üzerine kurulması, savunma ihtiyacının yanı sıra bölgesel denetim ve gözetleme işlevini de yerine getirdiğini göstermektedir. Bizans'ın bölgedeki varlığı, yerel topluluklar ve ticaret yolları üzerindeki kontrolü açısından kritik bir rol oynamıştır.

Kalenin temelleri Bizans dönemine dayanmakta olup, Osmanlı döneminde yurtluk-ocaklık sistemine göre yönetilen Zırki Beyliği'nin başkenti haline gelmiştir.

Osmanlı egemenliğinin bölgede yerleşmesiyle birlikte Derzin, merkezi otoritenin doğrudan yönetiminden ziyade yerel beyliklere bırakılan bir idari birim olarak önem kazanmıştır. Bu durum, Osmanlı'nın Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki feodal yapılanmayı kendi sistemine entegre etme politikasının somut bir örneğidir. Kalenin Bizans temellerinin üzerine Osmanlı döneminde eklenen yapılar, mimari sürekliliği ve kültürel katmanlaşmayı gözler önüne sermektedir.

Yurtluk-Ocaklık Sistemi ve Zırki Beyliği

Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki idari yapılanmasında yurtluk-ocaklık sistemi, merkezi otoritenin yerel dinamiklerle uzlaşmasının bir aracı olmuştur. Zırki (Zeriki/Zerraki) Beyliği, bu sistemin Derzin merkezli bir uygulaması olarak, bölgedeki feodal yapılanmanın somut bir örneğini teşkil etmektedir. Yurtluk-ocaklık, belirli toprakların ve gelirlerin babadan oğula geçmesi esasına dayanan bir yönetim biçimidir ve bu sistemde beyler, merkezi otoriteye bağlılıklarını sürdürmek kaydıyla geniş bir özerkliğe sahip olmuşlardır.

Zırki Beyliği'nin Derzin'i başkent olarak seçmesi, kalenin stratejik konumu ve bölgesel denetim kapasitesiyle doğrudan ilişkilidir. Kale eteğinde yer alan medrese, cami, türbeler ve mezarlık alanı, beyliğin sadece askeri değil aynı zamanda dini, eğitsel ve toplumsal bir merkez olarak işlev gördüğünü göstermektedir. Bu yapı topluluğu, yerel halkın gündelik yaşamında beyliğin varlığını somutlaştıran ve meşruiyetini pekiştiren unsurlardır.

18. Yüzyıl Başlarında Hakimiyet Mücadelesi

18. yüzyıl başları, Derzin ve çevresinde önemli bir siyasi dönüşümün yaşandığı bir dönem olmuştur. Bitlis merkezli Şerefhaniler (Rojki aşireti) ile Derzin merkezli Zırkiler arasında büyük bir hakimiyet mücadelesi yaşanmıştır. Bu mücadele, yerel beyliklerin bölgesel güç dengelerini yeniden şekillendirme çabalarının bir yansımasıdır ve Osmanlı merkezi otoritesinin bu süreçteki rolü, yerel dinamiklerin karmaşıklığını ortaya koymaktadır.

Bitlis Emiri Said Han'ın kardeşi Muhammed Halef Bey, 1709 yılında 2 aylık bir kuşatma sonucunda kaleyi Zırki Cihanşah Bey'den alarak bölgede Rojki egemenliğini başlatmıştır.

1709 yılında gerçekleşen bu kuşatma, Derzin'in el değiştirmesinde kritik bir dönüm noktası olmuştur. Muhammed Halef Bey'in iki aylık bir kuşatma sonucunda kaleyi Zırki Cihanşah Bey'den alması, Rojki egemenliğinin bölgede yerleşmesini sağlamıştır. Muhammed Halef Bey, 1723-1725 Osmanlı-İran savaşlarında görev almış ve 1729 yılındaki vefatına kadar Derzin Emirliği yapmıştır. Bu süreç, yerel beyliklerin Osmanlı-İran rekabetinde oynadıkları rolü ve merkezi otoriteyle olan ilişkilerinin dinamik yapısını göstermektedir.

Mimari Yapı ve Çok Katmanlı Yerleşim

Derzin Kalesi bünyesinde günümüze kadar varlığını koruyabilmiş gözetleme kuleleri mevcuttur. Bu kuleler, kalenin savunma mimarisinin önemli unsurlarıdır ve bölgesel denetim işlevini yerine getirmektedir. Kale eteğinde yer alan yapı topluluğu ise kale, medrese, cami, türbeler ve çok sayıda mezar taşından oluşmaktadır. Bu çeşitlilik, Derzin'in sadece askeri bir yapı olmadığını, aynı zamanda toplumsal ve kültürel bir merkez olduğunu göstermektedir.

Köy içerisinde bulunan 16.00x12.00 metre ebatlarındaki, doğu-batı doğrultulu, üç nefli ve dikdörtgen planlı kilise kalıntısı, bölgenin çok katmanlı tarihsel geçmişinin bir başka somut kanıtıdır. Kilisenin naos bölümü üç nefli olup, her nefin doğusunda içten yarım yuvarlak, dıştan düz duvarlı apsisler yer almaktadır. Kilisenin girişi batı tarafta, sivri kemer alınlıklı tek bir kapıdan sağlanmaktadır. Güney nefi kısmen sağlam olup apsisi basık bir kubbe ile örtülüdür.

Kilisenin beden duvarlarında kesme taş; kemer geçişleri ve örtü sisteminde ise tuğla malzeme kullanılmıştır. Bu malzeme seçimi, dönemin yapı tekniklerini yansıtmaktadır.

Kilise kalıntısının varlığı, bölgede Hristiyan toplulukların yaşadığını ve Bizans döneminden kalma dini yapıların Osmanlı döneminde de korunduğunu göstermektedir. Kesme taş ve tuğla malzemenin bir arada kullanılması, dönemin yapı tekniklerini ve malzeme tercihlerini yansıtmaktadır. Bu çok katmanlı mimari doku, Derzin'in tarihsel süreç içerisinde farklı kültürel ve dini toplulukların bir arada yaşadığı bir merkez olduğunu ortaya koymaktadır.