Siirt Derzin Kalesi: Baykan'ın Çok Katmanlı Arkeolojik Hazinesi

Siirt'in Baykan ilçesinde, Adakale köyü sınırları içerisinde yer alan Derzin Kalesi, bölgeye hakim sarp bir tepenin zirvesinde yükselen ve Bizans döneminden günümüze uzanan çok katmanlı bir yerleşim alanıdır. Bu stratejik konumdaki kale kompleksi, sadece askeri bir yapı olarak değil, aynı zamanda Zırki Beyliği'nin idari merkezi olarak işlev görmüş ve yurtluk-ocaklık sistemi çerçevesinde yönetilen feodal bir yapının somut kanıtlarını barındırmaktadır. Kalenin eteklerinde yer alan türbe, mezarlık alanı, medrese, cami ve kilise kalıntıları, bölgenin zengin kültürel katmanlarını gözler önüne sermektedir.

Bizans Temellerinden Osmanlı Hakimiyetine

Derzin Kalesi'nin temelleri Bizans dönemine kadar uzanmaktadır. Bu erken dönem yapılanması, bölgenin stratejik önemini ve savunma ihtiyacını ortaya koymaktadır. Kalenin sarp bir tepe üzerine inşa edilmesi, askeri mimari açısından bilinçli bir tercih olarak değerlendirilmelidir. Yüksek rakım ve doğal engeller, savunma avantajı sağlarken, aynı zamanda bölgeye hakim bir gözetleme noktası işlevi görmüştür.

Osmanlı döneminde Derzin (Adakale), yurtluk-ocaklık sistemine göre yönetilen Zırki (Zeriki/Zerraki) Beyliği'nin başkenti olarak öne çıkmıştır.

Yurtluk-ocaklık sistemi, Osmanlı İmparatorluğu'nun sınır bölgelerinde uyguladığı özel bir idari yapılanmadır. Bu sistemde yerel beyler, belirli toprakların yönetimini babadan oğula geçen bir hak olarak ellerinde tutmuşlardır. Derzin, bu sistemin somut bir örneği olarak, yerel hanedanların gücünü ve özerkliğini yansıtan bir merkez konumundadır.

Çok Katmanlı Mimari Kompleks

Kale bünyesinde günümüze kadar varlığını koruyabilmiş gözetleme kuleleri, askeri mimarinin önemli örneklerini oluşturmaktadır. Bu kuleler, hem savunma hem de bölgeye hakim olma işlevini yerine getirmiştir. Kalenin eteklerinde yer alan yapı topluluğu ise, bir yerleşim merkezinin tüm bileşenlerini barındırmaktadır.

Kale eteğindeki kompleks, medrese, cami, türbeler ve çok sayıda mezar taşından oluşan bir yapı topluluğu şeklinde karşımıza çıkmaktadır. Bu yapıların bir arada bulunması, Derzin'in sadece askeri değil, aynı zamanda dini, eğitim ve sosyal bir merkez olduğunu göstermektedir. Kalenin kuzeydoğusunda yer alan Zırki beylerine ait türbe ve mezarlık alanı, hanedan mensuplarının defnedildiği özel bir bölge olarak dikkat çekmektedir.

Türbe alanında hem Zırki hem de Rojki (Şerefhani) hanedan mensuplarına ait mezarlar bir arada bulunmaktadır.

Bu durum, bölgedeki siyasi değişimlerin ve hanedan geçişlerinin somut bir kanıtıdır. İki farklı hanedana ait mezarların aynı alanda bulunması, 18. yüzyıl başlarında yaşanan hakimiyet değişiminin izlerini taşımaktadır.

Üç Nefli Kilise Kalıntısı

Adakale köyü içerisinde yer alan kilise kalıntısı, Bizans dönemi yerleşiminin en önemli kanıtlarından birini oluşturmaktadır. 16.00x12.00 metre ebatlarındaki bu yapı, doğu-batı doğrultulu, üç nefli ve dikdörtgen planlı bir kilise olarak inşa edilmiştir. Kilisenin naos bölümü üç nefli olup, her nefin doğusunda içten yarım yuvarlak, dıştan düz duvarlı apsisler yer almaktadır.

Kilisenin girişi batı tarafta, sivri kemer alınlıklı tek bir kapıdan sağlanmaktadır. Bu mimari detay, yapının inşa dönemine dair önemli ipuçları sunmaktadır. Güney nefi kısmen sağlam durumda olup, apsisi basık bir kubbe ile örtülüdür. Bu örtü sistemi, Bizans kilise mimarisinin karakteristik özelliklerinden birini yansıtmaktadır.

Kilisenin beden duvarlarında kesme taş; kemer geçişleri ve örtü sisteminde ise tuğla malzeme kullanılmıştır.

Bu malzeme seçimi, dönemin inşa tekniklerini ve yapı ustalarının bilgi birikimini göstermektedir. Kesme taş kullanımı, yapının sağlamlığını ve dayanıklılığını artırırken, tuğla malzeme kemer ve kubbe gibi taşıyıcı unsurlarda tercih edilmiştir. Bu karma teknik, Bizans mimarisinin yaygın bir uygulamasıdır.

Mezar Taşlarında Saklı Tarih

Türbe alanında yer alan mezarlar, baş ve ayak şahideli olup üzerleri kapak taşı ile örtülüdür. Bu mezar düzeni, Osmanlı mezar mimarisinin geleneksel formunu yansıtmaktadır. Mezar taşlarında (şahidelerde) zengin bitkisel bezemeler ve celî sülüs hatlı kabartma yazılar işlenmiştir. Bu yazılar, üzerinde yatan kişinin kimliğini, statüsünü ve Ziyaeddin Han sülalesine (Şerefhaniler) mensubiyetini belgeleyen önemli tarihi vesikalardır.

Mezarlarda kullanılan dikdörtgen gövdeli, sivri kemer alınlıklı tepelikler, bölgesel taş işçiliğinin karakteristik özelliklerini taşımaktadır. Mezar taşlarındaki üslup ve formlar, Ahlat ve Bitlis tarzını yansıtmakta ve bölgedeki sanat etkileşimini göstermektedir. Bu benzerlik, hanedan bağlarının ve kültürel alışverişin somut kanıtlarını sunmaktadır.

Zırki ve Rojki Hanedanları Arasındaki Mücadele

18. yüzyıl başlarında, Bitlis merkezli Şerefhaniler (Rojki aşireti) ile Derzin merkezli Zırkiler arasında büyük bir hakimiyet mücadelesi yaşanmıştır. Bu mücadele, bölgenin siyasi ve askeri tarihinde önemli bir dönüm noktası olmuştur. Bitlis Emiri Said Han'ın kardeşi Muhammed Halef Bey, 1709 yılında 2 aylık bir kuşatma sonucunda kaleyi Zırki Cihanşah Bey'den alarak bölgede Rojki egemenliğini başlatmıştır.

Muhammed Halef Bey, 1723-1725 Osmanlı-İran savaşlarında görev almış ve 1729 yılındaki vefatına kadar Derzin Emirliği yapmıştır.

Bu tarihi süreç, Derzin Kalesi'nin stratejik önemini ve bölgedeki güç dengelerini açıkça ortaya koymaktadır. Kalenin el değiştirmesi, sadece askeri bir başarı değil, aynı zamanda bölgenin idari yapısında köklü bir değişimi temsil etmektedir. Türbe alanında her iki hanedana ait mezarların bulunması, bu geçiş döneminin fiziksel kanıtlarını sunmaktadır.