Siirt İncekaya Kalesi: Şirvan'ın Bin Yıllık Arkeolojik Şatosu

Siirt'in Şirvan ilçesine bağlı İncekaya (Kormas) Köyü'nün kuzeyinde, yüksek ve tepelik bir alan üzerinde yükselen İncekaya Kalesi, Anadolu'nun çok katmanlı kültürel mirasını toprak altında ve yüzeyde barındıran önemli bir arkeolojik sit alanıdır. Siirt şehir merkezine yaklaşık 40 kilometre, Şirvan ilçe merkezine ise 10 kilometre mesafede konumlanan bu yapı, yüksek dağların arasından geçilerek ulaşılan stratejik bir noktada yer alır. Kalıntıları itibarıyla klasik bir savunma kalesinden ziyade bir şatoyu andıran mimari karakteri, arkeolojik açıdan dikkat çekici bir araştırma alanı sunar.

Çok Katmanlı Bir Yerleşim: Bizans'tan Osmanlı'ya

İncekaya Kalesi, yaklaşık bin yıllık bir geçmişe sahip olduğu tahmin edilen bir Orta Çağ yerleşimidir. Rivayetlere göre ilk inşa evresi Bizanslılar tarafından gerçekleştirilmiş olup, sonraki dönemlerde Selçuklu, Mervani ve Osmanlı hakimiyetlerinde kalmıştır. Bu çok katmanlı yapı, farklı medeniyetlerin mimari ve kültürel izlerini üst üste taşıyan bir stratigrafi sunar. Kürt Beyleri tarafından stratejik bir merkez olarak kullanılan kale, bölgenin idari ve askeri tarihinde önemli bir rol oynamıştır.

Günümüze ulaşan mevcut kalıntıların büyük ölçüde Osmanlı'nın 17. ve 18. yüzyıl dönemlerine ait olduğu değerlendirilmektedir.

Bu durum, kalenin en üst tabakasında Osmanlı dönemi yapılaşmasının baskın olduğunu gösterir. Ancak alt tabakalarda Bizans ve Orta Çağ İslam dönemlerine ait mimari unsurların varlığı, sistematik bir kazı çalışmasıyla ortaya çıkarılmayı beklemektedir. 15 bin dönüm bereketli toprağa sahip tarihi ve merkezi bir noktada konumlanan kale, hem coğrafi hem de kültürel açıdan stratejik bir yerleşim alanı olarak değerlendirilmelidir.

Mimari Yapı ve Arkeolojik Kalıntılar

Kalenin mimari yapısı, arkeolojik açıdan son derece ilgi çekici özellikler taşır. Klasik bir savunma kalesi yerine bir şato karakteri gösteren yapı, bünyesinde 360 adet oda barındırmaktadır. Bu oda sayısı, kalenin yalnızca askeri bir yapı olmadığını, aynı zamanda idari ve yaşamsal bir merkez olarak işlev gördüğünü gösterir. Kompleks içerisinde hamam, kiler ve su barınakları (sarnıçlar) gibi günlük yaşama dair mimari unsurlar mevcuttur.

Kale içerisinde tespit edilen küçük bir kilise kalıntısı, Bizans dönemine ait dini yapılaşmanın izlerini taşır. Bu kalıntı, kalenin erken dönem katmanlarında Hristiyan toplulukların varlığına işaret eder. Hamam ve sarnıç gibi su yapıları, Orta Çağ yerleşimlerinin temel altyapı unsurlarını yansıtır ve bu tür buluntular, yerleşimin sosyal ve ekonomik yapısını anlamak için kritik veriler sunar.

Kompleks içerisinde hamam, kiler ve su barınakları (sarnıçlar) mevcuttur ve mimari yapısı bünyesinde 360 adet oda barındırmaktadır.

Bu mimari zenginlik, kalenin uzun süreli bir yerleşim merkezi olduğunu ve farklı dönemlerde genişletildiğini gösterir. Ancak günümüzde yapı, ihmal ve define avcılarının kaçak kazıları nedeniyle ciddi tahribata uğramıştır. Bu durum, arkeolojik bağlamın bozulmasına ve bilimsel verilerin kaybolmasına yol açmaktadır.