Siirt Zemzem-ül Hassa Çilehanesi: Tillo'nun Manevi İnziva Merkezi

Siirt'in Tillo (Aydınlar) ilçesine bağlı Tuvayle Tepesi üzerinde yükselen Zemzem-ül Hassa Çilehanesi, Anadolu'nun kadın evliya geleneğinin en önemli mekânlarından birini temsil eder. Bölgeye hâkim konumuyla dikkat çeken bu yapı, halk arasında Kubbe-i Hasiye, Alem-ül Hüda ve Zemzem-ül Hassa Mescidi gibi farklı adlarla anılır. İlçe merkezinden yaklaşık 3 kilometre uzaklıkta bulunan çilehane, sadece mimari özellikleriyle değil, taşıdığı manevi miras ve tarihi kişiliklerin izleriyle de inanç turizmi rotalarında özel bir yere sahiptir.

Zemzem-ül Hassa Hatun: Manevi Bir Kadın Öncü

Zemzem-ül Hassa Hatun, 1765-1852 yılları arasında yaşamış, Tillo'nun köklü tasavvuf geleneğinin önemli isimlerinden Şeyh Mustafa Fani'nin kızı ve Sultan (Gavs-ül) Memduh'un eşi olarak tanınır. Bölgenin kadın evliyaları ve edipler arasında ayrıcalıklı bir konuma sahip olan Zemzem-ül Hassa, sadece soyluluğuyla değil, aynı zamanda derin ibadet hayatı ve edebi yönüyle de hafızalarda yer etmiştir. İbadet hayatını ve manevi tecrübelerini kaleme aldığı bir Divan'a sahip olması, onun entelektüel ve sanatsal kimliğinin de göstergesidir.

Zemzem-ül Hassa Hatun'un doğumu öncesinde annesine bir melek tarafından müjdelendiği ve bebekliğinde nurla kaplandığı rivayet edilir.

Manevi yolculuğunda aldığı işaretler doğrultusunda hareket eden Zemzem-ül Hassa, Tuvayle Tepesi'nde bir ibadet ve halvet mekânı inşa etme kararı almıştır. Bu karar, dönemin sosyal ve dini yapısı içinde cesur bir adım olarak değerlendirilebilir. Nitekim inşa süreci boyunca bazı alimlerin itirazlarıyla karşılaşmış, ancak dönemin saygın isimleri Molla Halil ve Kadı Hacı Ömer'in incelemeleri sonucunda yapının ibadethane vasfı onaylanmıştır. 1852 yılında vefat eden Zemzem-ül Hassa'nın kabri, Tillo merkezindeki Sultan Memduh Türbesi'nde yer almaktadır.

Çilehanenin İnşası ve Mimari Özellikleri

Zemzem-ül Hassa'nın manevi bir işaret almasıyla başlayan inşa süreci, Tuvayle Tepesi'nin bölgeye hâkim konumunda gerçekleşmiştir. Yapının en belirgin özelliği, kubbeli mimarisidir; bu nedenle halk arasında Kubbe-i Hasiye olarak anılmaktadır. Çilehanenin mimari tasarımında Mescid-i Haram mimarisine benzer bir tarz benimsendiği belirtilmektedir. Bu tercih, yapının sadece fiziksel değil, aynı zamanda sembolik anlamda da kutsal mekânlara bir saygı duruşu olarak yorumlanabilir.

Yapı, belirgin kubbeli mimarisi nedeniyle halk arasında Kubbe-i Hasiye olarak adlandırılmış ve günümüzde aslına uygun şekilde yenilenerek bir külliye haline getirilmiştir.

Günümüzde çilehane, aslına uygun bir restorasyon sürecinden geçirilerek bir külliye kompleksine dönüştürülmüştür. Bu yenileme çalışması, yapının tarihi dokusunu korurken, ziyaretçilere daha konforlu bir manevi deneyim sunma amacını taşımaktadır. Tepenin izole ve sessiz atmosferi, ibadet ve tefekkür için ideal bir ortam yaratmaktadır.

Bediüzzaman Said-i Nursi'nin İnziva Dönemi

Zemzem-ül Hassa Çilehanesi, sadece kurucusunun değil, İslam düşünce tarihinin önemli isimlerinden Bediüzzaman Said-i Nursi'nin de hayatında dönüm noktası olan bir mekândır. 1890 yılında Tillo'ya gelen Bediüzzaman, bu çilehanede inzivaya çekilerek yoğun bir ilim çalışması gerçekleştirmiştir. Bu dönemde Kamus-u Okyanus adlı lügatin tam 1155 sayfasını ezberlemiştir; bu olağanüstü hafıza performansı, onun entelektüel kapasitesinin bir göstergesi olarak tarihe geçmiştir.

Bediüzzaman Said-i Nursi, 1890 yılında bu mekânda inzivaya çekilerek Kamus-u Okyanus adlı lügatin 1155 sayfasını ezberlemiştir.

Bediüzzaman'ın çilehanede geçirdiği süre, sadece ilmi çalışmalarla sınırlı kalmamıştır. Burada yaşadığı bir anekdot, onun doğaya ve canlılara bakışını da yansıtır: Karıncaları besleyerek onlara "cumhuriyetperver" yakıştırması yaptığı tarihi hadise, bu mekânda gerçekleşmiştir. Bu anekdot, Bediüzzaman'ın sosyal düzen ve adalet anlayışını doğal yaşamla ilişkilendirme biçimini göstermesi açısından dikkat çekicidir.

Manevi Rivayetler ve Efsaneler

Zemzem-ül Hassa Çilehanesi'nin inşasına dair anlatılan rivayetler, mekânın manevi önemini pekiştiren unsurlardır. Zemzem-ül Hassa'nın mescidin inşasından önce gördüğü bir rüya, bu rivayetlerin en çarpıcı olanıdır: Rüyasında Kabe'nin Tuvayle Tepesi etrafında döndüğünü görmüştür. Bu rüya, tepenin manevi açıdan seçilmiş bir yer olduğuna dair inancı güçlendirmiş ve inşa kararını pekiştirmiştir.

Zemzem-ül Hassa'nın ibadet hayatına dair anlatılan bir başka rivayet ise, onun ibadetleri sırasında Hz. Meryem'i gördüğü ve bu durumun eşi Gavs-ül Memduh ile aralarında manevi bir cezbe haline yol açtığıdır. Bu tür manevi tecrübeler, tasavvuf geleneğinde önemli bir yere sahiptir ve Zemzem-ül Hassa'nın manevi makamını gösteren işaretler olarak değerlendirilir. Bu rivayetler, çilehanenin sadece fiziksel bir yapı olmadığını, aynı zamanda manevi tecrübelerin yaşandığı kutsal bir mekân olduğunu vurgular.

Ziyaret Planlaması ve Öneriler

Zemzem-ül Hassa Çilehanesi'ni ziyaret etmeyi planlayan inanç turizmi yolcuları için bazı pratik öneriler bulunmaktadır. Mekân, Tillo ilçe merkezine 3 kilometre mesafede olduğu için özel araç kullanımı veya yürüyüş rotası olarak planlanabilir. Tepenin yüksek konumu nedeniyle, ziyaret sırasında rahat ayakkabı tercih edilmesi tavsiye edilir.